Një racë e re delesh në Kirgizi po shkakton një valë thashethemesh në gjithë Azinë Qendrore, ku deshtë po shiten për shuma tejet të larta.

Raca Arashan u regjistrua zyrtarisht në Kirgizi në prill të vitit 2021. Që atëherë, çmimet kanë shënuar rritje të madhe, ndërsa fotografitë e deshëve gjigantë të kësaj race kanë bërë xhiro në rrjetet sociale.

Në vitin 2023, një dash riprodhues i racës Arashan u shit për 150.000 dollarë, ndërsa, sipas raportimeve, çmimet janë rritur edhe më shumë. Në një panair delesh në prill, një dash i ri u vlerësua me 500.000 dollarë, ndërsa pas një aktiviteti të mbajtur më 19 shtator pranë Bishkekut, u raportua se një qengj i racës Arashan, i rritur në Kirgizi, ishte shitur së fundmi te një mbarështues në Kazakistan për 1 milion dollarë.

“Qengji që u shit për 1 milion dollarë quhet Antibiotik”, tha për REL-in bujku kirgiz i deleve, Ulan Atabaev, i cili pretendoi se i njihte mbarështuesit e përfshirë në marrëveshjen e raportuar.

Blerësi i qengjit të çmuar, me bazë në Kazakistan, ua përcolli pyetjet e REL-it një avokati, i cili tha vetëm se “Antibiotiku iu shit mbarështuesit Kuanysh Myktybayev për një shumë të konsiderueshme”.

Mirlan Satybekov, kryetar i Shoqatës Publike të Mbarështuesve të Deleve në Kirgizi, i tha REL-it se vlera e racës Arashan lidhet me përmasat e saj, rritjen e shpejtë dhe qëndrueshmërinë e nevojshme për klimën dhe terrenin e ashpër të Kirgizisë.

“Përveç kësaj, janë thjesht dele shumë të bukura”, tha Satybekov.

Arashanët me linja të vlefshme gjaku kanë hundë të theksuara, të njohura si “hundë romake”, veshë të gjatë dhe bishta të varur e të mbushur me dhjamë. Delet rriten për mish, ndërsa qengji dhe mishi i deles janë pjesë përbërëse e ushqimit në Azinë Qendrore.

Satybekov i tha REL-it se ekzemplarët gjigantë të deshëve riprodhues Arashan përdoren si “përmirësues” për të rritur përmasat dhe, rrjedhimisht, vlerën e tregut të brezit të ardhshëm të tufave të deleve. Bujqit paguajnë shuma të konsiderueshme për pronarët e deshëve të famshëm Arashan për të mbarësuar delet e tyre.

Përveç kësaj, meshkujt e rinj nga një baba i famshëm mund t’u shiten mbarështuesve të tjerë për çmime sa një shtëpi. Në fillim të këtij viti, mbarështuesi kazak Myktybayev publikoi një video të dy deshëve Arashan që iu shitën një mbarështuesi uzbek për një shumë të pretenduar prej gjithsej 275.000 dollarësh.

Disa komentues kirgizë e kanë krahasuar valën e spekulimeve rreth Arashanëve me skemat Ponzi, ndërsa në internet ka shpërthyer debat lidhur me raportimet se njerëzit po marrin kredi të rrezikshme ose po shesin makina apo shtëpi për të blerë deshë riprodhues.

Ndryshe nga pasuritë që paguhen për kafshët elitare të shumimit, çmimi i një Arashani të rritur përcaktohet nga çmimi i mishit të deles në treg. Pasi theret, një Arashan i rritur jep mish me vlerë prej disa qindra dollarësh, nga rreth 50–60 kilogramë mish, bazuar në çmimet e tregut.

Delet Arashan dolën nga një eksperiment mbarështimi i zhvilluar në qytetin kirgiz Kant në vitet ‘70.

“Gjatë periudhës sovjetike, në Kant kishte një stacion për testimin e makinerive bujqësore dhe drejtori i tij në atë kohë ishte një burrë me emrin Zubkov”, i tha Satybekov REL-it.

“Ai solli deshë riprodhues të racës Hissar nga Taxhikistani dhe filloi t’i kryqëzonte me delet tona vendase, të rritura për mish dhe dhjamë”.

Aktualisht, në Kirgizi janë rreth 48.000 Arashanë, një pjesë e vogël e rreth 5.6 milionë deleve që përbëjnë të gjithë popullatën e deleve në vend.

Rekordi i peshës për një Arashan u vendos në qershor të vitit 2026, me 236 kilogramë, vetëm pak më pak se një dash i racës Suffolk në Shtetet e Bashkuara, i cili në vitin 1991 peshonte 247,2 kilogramë dhe u bë delja shtëpiake më e rëndë e regjistruar ndonjëherë.

Në mes të një ndalimi për eksportin e deleve, i cili synonte të frenonte rritjen e çmimeve të mishit në Kirgizi, këtë verë u bë një përjashtim për Arashanët.

“Gjatë dy muajve të fundit kemi eksportuar 215 dele Arashan në Uzbekistan”, tha Satybekov, pasi ndalimi u hoq për Arashanët.

“Ka gjithashtu interes nga Rusia. Neve kanë ardhur të na vizitojnë edhe bujq nga Moldavia dhe Gjeorgjia. Ata po shohin se si mund t’i marrin kafshët me vete, por për momentin po përcaktojmë se si mund të bëhet e gjithë kjo”.