Ndërlidhjet

Në 3 minuta

Një burrë duke ecur mbrapa mbishkrimit “Faleminderit NATO” dhe "Faleminderit SHBA", si dhe flamurit amerikan në Stagovë, vendbanim në Kaçanik, Kosovë.
Një burrë duke ecur mbrapa mbishkrimit “Faleminderit NATO” dhe "Faleminderit SHBA", si dhe flamurit amerikan në Stagovë, vendbanim në Kaçanik, Kosovë.

Përshëndetje! Në 3 minuta është një newsletter i Radios Evropa e Lirë, ku përpiqemi që zhvillimet më të rëndësishme t'jua zbërthejmë dhe t’jua sjellim sa më thjesht, shkurt e shqip.

Ndër temat më të diskutuara të kësaj jave është partneriteti në mes të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Kosovës, i cili, sipas Ndihmëssekretarit amerikan të Shtetit, James O’Brien, është vënë në pikëpyetje për shkak të vendimit të Kosovës që e ndalon përdorimin e dinarit serb.

Të enjteve, Radio Evropa e Lirë ju sjell një material të kompletuar për temën më të përfolur të javës, dhe ju njofton se çfarë ia vlen të dini për të.

Për ta pranuar të parët në emailin tuaj, para publikimit në ueb-faqen e REL-it, regjistrohuni falas!


Mbi 2 miliardë dollarë – kjo është shuma që Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë ndarë për Kosovën, që nga viti 1998.

Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare për nisjen e bombardimeve të Organizatës së Traktatit të Atlantikut Verior (NATO) kundër caqeve të ushtrisë serbe, më 1999, dhe në rrugën e Kosovës drejt pavarësisë.

Uashingtoni ka qenë ndër të parët që e ka njohur shtetësinë e Kosovës, më 2008.

Udhëheqës shtetërorë kosovarë e përsërisin shpesh që Amerika është partnerja më e rëndësishme e Kosovës dhe se mbështetja e saj është jetike.

Megjithatë, në disa raste, viteve të fundit, raportet me Uashingtonin janë tendosur.

Mospajtimet për dinarin serb

Shtetet e Bashkuara, aktualisht, po kërkojnë pezullimin e vendimit të Bankës Qendrore të Kosovës (BQK), që e bën euron valutë të vetme për kryerjen e pagesave me para të gatshme.

Zyrtarët amerikanë shqetësohen se me rregulloren e re të BQK-së mund të dëmtohen pjesëtarët e komunitetit serb në Kosovë, të cilët e përdorin valutën e Serbisë, dinarin.

Beogradi ndan miliona euro për serbët në Kosovë dhe ua paguan – përmes një sistemi paralel – rrogat, pensionet dhe ndihmën shtesë.

Ndihmëssekretari amerikan i Shtetit, James O’Brien, është shprehur qartë se mungesa e koordinimit po i rrezikon marrëdhëniet SHBA-Kosovë.

“Unë nuk bëj kërcënime të vagëta publikisht. Unë do të thosha, nëse ne nuk trajtohemi si partnerë, edhe ne nuk do ta trajtojmë Qeverinë e Kosovës si partnere”, ka thënë O’Brien për Zërin e Amerikës.

Pas kësaj deklarate, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka thënë se Kosova nuk ka aleate dhe mike më të rëndësishme se SHBA-në.

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti në takim me Ndihmëssekretarin amerikan të Shtetit për Evropën dhe Euroazinë, James O'Brien, në Davos të Zvicrës, në janar të këtij viti.
Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti në takim me Ndihmëssekretarin amerikan të Shtetit për Evropën dhe Euroazinë, James O'Brien, në Davos të Zvicrës, në janar të këtij viti.

Dallimet e mëparshme

Në maj të vitit 2023, Kosova është përjashtuar nga stërvitjet ushtarake “Defender Europe ‘23”, pasi nuk e ka dëgjuar këshillën e SHBA-së për hapa drejt uljes së tensioneve në veri të vendit.

SHBA-ja pati thënë se nuk ka entuziazëm për të reaguar ndaj interesave të Kosovës, përfshirë angazhimin me vendet mosnjohëse dhe avancimin e Kosovës në rrugën euroatlantike.

Në marsin e vitit 2020, Korporata e Sfidës së Mijëvjeçarit (MCC) e Qeverisë amerikane pati pezulluar fonde në vlerë të 50 milionë dollarëve për programe të zhvillimit ekonomik në Kosovë.

Shkak ishte bërë një vendim i ekzekutivit të atëhershëm, i udhëhequr nga Ramush Haradinaj, për vendosjen e tarifave ndaj mallrave serbe.

Pas shfuqizimit të vendimit nga qeveria pasuese, MCC-ja e pati rifilluar programin e ndihmave.

Për shkak të vendimit për taksën, zyrtarët amerikanë patën anuluar vizita dhe pjesëmarrjen e Kosovës në disa programe.

Disa senatorë edhe e patën vënë në pikëpyetje ekzistencën e bazës ushtarake amerikane Bondsteel në Kosovë.

Amerika i ka trupat e veta ushtarake në Kosovë, të angazhuara në misionin e NATO-s, KFOR, ndërsa Bondsteel-i është baza e saj më e madhe ushtarake në vend.

Ushtarë amerikanë me pjesëtarë të FSK-së në një ushtrim të përbashkët.
Ushtarë amerikanë me pjesëtarë të FSK-së në një ushtrim të përbashkët.

Si angazhohet SHBA-ja në Kosovë?

Janë dy institucione që Uashingtoni përdor për t’u angazhuar në Kosovë: Ambasadën e tij në Prishtinë, dhe Agjencinë për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID).

SHBA-ja synon ta përmirësojë fushën e sundimit të ligjit në Kosovë, ta ndihmojë atë të ketë rritje ekonomike gjithëpërfshirëse dhe të sigurojë që Kosova të kontribuojë pozitivisht në stabilitetin rajonal – duke përfshirë transformimin e sektorit të sigurisë, luftimin e ekstremizmit të dhunshëm, promovimin e të drejtave të pakicave dhe integrimin në struktura euroatlantike.

Vetëm në shtator të 2023-tës, USAID-i ka ndarë një grant prej 35 milionë eurosh për Kosovën, për ta ndihmuar në fushën e integrimeve.

Ndër vite, programet e agjencisë u janë dedikuar luftës kundër korrupsionit, sundimit të ligjit dhe qeverisjes së mirë; luftës kundër dezinformimit dhe avokimit për media të pavarura; programeve dhe bursave të ndryshme në fushën e edukimit; fuqizimit të shoqërisë civile dhe rritjes së demokracisë; si dhe zhvillimit ekonomik dhe tërheqjes së investimeve të huaja.

Një banakier shihet duke e vendosur flamurin amerikan afër fotografisë së Joe Bidenit, pak pasi ai i ka fituar zgjedhjet presidenciale të vitit 2020. Nëpër disa sondazhe, Kosova ishte renditur në mesin e vendeve më proamerikane në botë.
Një banakier shihet duke e vendosur flamurin amerikan afër fotografisë së Joe Bidenit, pak pasi ai i ka fituar zgjedhjet presidenciale të vitit 2020. Nëpër disa sondazhe, Kosova ishte renditur në mesin e vendeve më proamerikane në botë.

Forcimi i FSK-së

Ndonëse NATO-ja e pati kundërshtuar më 2018 vendimin e Kosovës për transformimin e Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK) në ushtri, SHBA-ja e ka mbështetur këtë proces dhe ka punuar në avancimin e kësaj force.

Ambasadori i atëhershëm amerikan në Kosovë, Philip Kosnett, pati deklaruar se “është e natyrshme për Kosovën, si vend sovran dhe i pavarur, që të ketë aftësi vetëmbrojtëse”.

Më 2021, në bashkëpunim me SHBA-në, kontingjenti i parë i FSK-së mori pjesë në një mision paqeruajtës jashtë vendit.

Po atë vit, SHBA-ja i dhuroi Kosovës një donacion prej 55 automjetesh ushtarake.

Flamuri i Kosovës dhe ai i SHBA-së shihen para ushtarëve të Forcës së Sigurisë së Kosovës, në cermoninë e dhënies së donacionit amerikan. Gusht, 2021.
Flamuri i Kosovës dhe ai i SHBA-së shihen para ushtarëve të Forcës së Sigurisë së Kosovës, në cermoninë e dhënies së donacionit amerikan. Gusht, 2021.

A mund të ndalet ndihma amerikane?

Profesori i Studimeve Evropiane në Universitetin Johns Hopkins, David Kanin, i ka thënë Radios Evropa e Lirë se nuk e përjashton mundësinë e sanksioneve pas mospajtimeve të fundit për dinarin.

Megjithatë, ai ka theksuar se SHBA-ja “nuk do të shkojë aq larg dhe, thjesht, ta ndërpresë marrëdhënien me Kosovën”.

Kanin ka thënë se nuk beson që do të ndryshojnë pohimet e SHBA-së se është mbrojtëse e Kosovës.

Faleminderit që e lexuat këtë newsletter! Nëse ju pëlqeu, ju ftojmë ta shpërndani me të tjerët. (Ata mund të abonohen falas këtu për ta pranuar çdo numër të newsletter-it tonë).

Për fund, ju rekomandojmë t'i shikoni disa materiale të përzgjedhura që i kemi publikuar ditëve të fundit:

Keni diçka për të na thënë? Duam t’ju dëgjojmë. Na shkruani në evropaelire@rferl.org.

Në të majtë, komuna paralele serbe e Prishtinës në Graçanicë, fotografuar nga larg më 21 mars 2023.
Në të majtë, komuna paralele serbe e Prishtinës në Graçanicë, fotografuar nga larg më 21 mars 2023.

Përshëndetje! Në 3 minuta është një newsletter i Radios Evropa e Lirë, ku përpiqemi që zhvillimet më të rëndësishme t'jua zbërthejmë dhe t’jua sjellim sa më thjesht, shkurt e shqip.

Ndër temat më të diskutuara të kësaj jave është mbyllja e disa strukturave paralele serbe në Kosovë. Më poshtë, ju shpjegojmë më shumë për aktivitetin e tyre.

Të enjteve, Radio Evropa e Lirë ju sjell një material të kompletuar për temën më të përfolur të javës, dhe ju njofton se çfarë ia vlen të dini për të.

Për ta pranuar të parët në emailin tuaj, para publikimit në ueb-faqen e REL-it, regjistrohuni falas!

Hyrja e kryetarëve shqiptarë në objektet komunale në Zveçan, Leposaviq dhe Zubin Potok, nuk i shoi institucionet paralele serbe atje, por vetëm nxiti transferimin e tyre në objekte të tjera.

Në këto tri komuna me shumicë serbe në veri të Kosovës, institucionet e Kosovës dhe strukturat paralele të Serbisë funksiononin në të njëjtin objekt.

Madje, në disa raste, si në atë të Leposaviqit, i njëjti person shërbente si kryetar i dy institucioneve. Tani që Lulzim Hetemi është kryetar i Komunës së Leposaviqit, Zoran Todiq kryen punën e kryetarit të institucionit paralel serb prej një objekti tjetër.

Por, kjo formulë nuk vlen për të gjitha komunat.

Në sistemin e Kosovës, Mitrovica e Veriut dhe ajo e Jugut janë dy komuna të ndara, ndërsa sipas sistemit paralel serb, ekziston vetëm e ashtuquajtura komunë e Mitrovicës së Kosovës. Që të tria sot funksionojnë në objekte të ndryshme.

Në disa rajone, kryesisht rurale, strukturat paralele funksionojnë nëpër shtëpi të marra me qira.

Objekti i komunës paralele serbe në Videjë.
Objekti i komunës paralele serbe në Videjë.

Çfarë janë strukturat paralele?

Ato janë institucione që funksionojnë në Kosovë që nga paslufta, me mbështetje financiare dhe me direktiva nga Qeveria e Serbisë, e cila nuk e njeh shtetësinë e Kosovës.

Për Serbinë, ato janë “organe të përkohshme”. Për Kosovën janë struktura ilegale, në kundërshtim me Kushtetutën - prandaj ajo i ka mbyllur shtatë të tilla ditëve të fundit.

Që nga viti 1999 në Kosovë funksionojnë afër 30 komuna paralele. Koka e tyre është Zyra për Kosovën në Qeverinë e Serbisë.

Teksa zgjedhjet për këto komuna paralele nuk janë mbajtur prej vitit 2012, kryetarët e tyre i emëron ekzekutivi në Serbi.

Në kuadër të komunave, kryesisht në veri të Kosovës, ekzistojnë edhe dhjetëra ndërmarrje publike, kopshte për fëmijë, shkolla fillore e të mesme, universitete publike, klube sportive, biblioteka, qendra kulturore e të tjera.

Autoritetet e Kosovës e kanë mbyllur së fundi në Osojan një objekt të komunës paralele serbe.
Autoritetet e Kosovës e kanë mbyllur së fundi në Osojan një objekt të komunës paralele serbe.

Çfarë shërbimesh ofrojnë?

Një pjesë e strukturave paralele i kanë ueb-faqet e tyre, ose llogaritë në rrjete sociale. Disa faqe janë aktive – e Leposaviqit, e Zubin Potokut dhe e Mitrovicës – disa jo.

Në terren, komunat me shumicë serbe në veri janë shumë më të zgjeruara.

Ato vendosin edhe për ndërtimin e objekteve banesore për personat e zhvendosur, për çiftet e sapomartuara dhe për personat me kushte jo të mira ekonomike, si dhe rindërtimin e rrugëve dhe renovimin apo ndërtimin e institucioneve arsimore e shëndetësore.

Këto komuna paralele kanë departamente për inspektim, për ekonomi dhe financa, dhe për mbrojtje nga fatkeqësitë natyrore.

Ato i pajisin qytetarët në Kosovë me certifikata të lindjes e të vdekjes, me autorizime e me dokumente të ngjashme.

Lokacionet e disa institucioneve paralele serbe në Kosovë.
Lokacionet e disa institucioneve paralele serbe në Kosovë.

Cilat janë detyrat kryesore të tyre?

Të ofrojnë shërbime për qytetarët në Kosovë.

Sipas presidentit serb, Aleksandar Vuçiq, Serbia ka në Kosovë 31.831 persona të punësuar, 29.115 pensionistë dhe 31.586 shfrytëzues të ndihmës sociale, të cilët i paguan në dinarë serbë.

Pagat në fushën e arsimit dhe atë të shëndetësisë kalojnë përmes Zyrës për Kosovën në Qeverinë e Serbisë.

Sipas një projektstatuti të hartuar nga Perëndimi për formimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe në Kosovë, institucionet serbe të shëndetësisë dhe të arsimit – që janë paralele dhe jo të paligjshme – janë paraparë të regjistrohen si institucione private.

Ambulanca në Graçanicë që menaxhohet dhe financohet nga Ministria e Shëndetësisë e Serbisë.
Ambulanca në Graçanicë që menaxhohet dhe financohet nga Ministria e Shëndetësisë e Serbisë.

Pagat dhe angazhimi

Në institucionet paralele të arsimit dhe të shëndetësisë, punonjësit marrin paga dukshëm më të mëdha, sepse shteti serb ndan për ta një shumë shtesë, përveç pagës.

Për shembull, infermierët mund të marrin pagë deri në 1.200 euro, kurse mjekët deri në 3.000 euro, ndërkaq punonjësit e arsimit nga 900 euro deri në 1.300 euro.

Sipas sistemit të Kosovës, mjeku i përgjithshëm e ka pagën 777 euro, ndërsa mësimdhënësi në shkollën e mesme 609 euro.

Për dallim prej strukturave paralele në veri, në zonat që kanë pak serbë, në jug të Ibrit – shembull në Kaçanik e Suharekë – pjesa më e madhe e punëtorëve nuk dihet as se çfarë bëjnë.

Ligji për Financat e Pushtetit Lokal në Kosovë e lejon dërgimin e ndihmave financiare nga Serbia.

Shteti serb i ka ndarë 139 milionë euro për serbët në Kosovë për vitin 2024 – rreth 11 milionë më shumë sesa më 2023.

Disa ekspertë kanë dilema për këto shuma, duke thënë se investimet e Serbisë në Kosovë kanë qenë jotransparente ndër vite.

Faleminderit që e lexuat këtë newsletter! Nëse ju pëlqeu, ju ftojmë ta shpërndani me të tjerët. (Ata mund të abonohen falas këtu për ta pranuar çdo numër të newsletter-it tonë).

Për fund, ju rekomandojmë t'i shikoni disa materiale të përzgjedhura që i kemi publikuar ditëve të fundit:

Keni diçka për të na thënë? Duam t’ju dëgjojmë. Na shkruani në evropaelire@rferl.org.

Shfaq më shumë

XS
SM
MD
LG