A keni menduar ndonjëherë nëse produktet që i lavdërojnë influencerët janë vërtet të mira, apo nëse bëhet fjalë për reklamë të paguar?
Në Kosovë, kjo nuk është gjithmonë e qartë për ndjekësit.
Në Instagram, TikTok e platforma të tjera online, influencerët reklamojnë çdo ditë produkte kozmetike, veshje, restorante, vetura, pompa derivatesh e shërbime të ndryshme, por institucionet nuk kanë një pasqyrë të plotë për këtë treg: sa para qarkullojnë, kush paguan tatime, dhe kush kujdeset që reklamat e paguara të dallohen nga rekomandimet personale.
Me termin influencerë zakonisht përshkruhen krijuesit e përmbajtjes në rrjete sociale, të cilët kanë ndjekës të shumtë dhe përdorin ndikimin e tyre për të promovuar produkte, shërbime, marka apo ide.
Të ardhura të tatueshme
Sipas Administratës Tatimore të Kosovës (ATK), veprimtaria e influencerëve që fitojnë të ardhura përmes krijimit dhe shpërndarjes së përmbajtjes në rrjetet sociale konsiderohet aktivitet ekonomik dhe, si e tillë, të ardhurat nga kjo veprimtari janë të tatueshme, sipas legjislacionit në fuqi.
Por, institucioni që mbledh tatimet nuk ka një pasqyrë të veçantë për këtë kategori.
Fatime Krasniqi, zyrtare e lartë për komunikim me publikun në ATK, në një përgjigje me shkrim për Radion Evropa e Lirë, thotë se nuk mund të ofrojë të dhëna statistikore për numrin e influencerëve që deklarojnë të ardhura apo paguajnë tatime, sepse ata nuk evidentohen si kategori e veçantë në sistemin tatimor.
Në sistemin e ATK-së, tatimpaguesit ndahen sipas statusit juridik: individët apo bizneset individuale regjistrohen si persona fizikë, ndërsa format e tjera të regjistrimit trajtohen si persona juridikë.
Sipas Krasniqit, nëse një person ka kontratë pune apo kontratë për shërbime të veçanta, që krijon raport punëdhënës-punëmarrës, atëherë ai duhet të evidentohet në listën e pagave të biznesit që e ka kontraktuar. Ajo shton se nëse këta persona ushtrojnë veprimtari ekonomike në mënyrë të pavarur, atëherë janë të obliguar të regjistrohen si biznese, sipas aktivitetit përkatës.
Fushatë informuese, pa plan të qartë kontrolli
ATK-ja, në prill të këtij viti, nisi edhe një fushatë informuese për influencerët, blogerët, freelancerët dhe personat e tjerë që krijojnë të ardhura online.
Përmes një videoje në rrjetet sociale, ATK-ja njoftoi për një takim me disa influencerë, duke thënë se qëllimi i fushatës ishte informimi i tyre për detyrimet ligjore dhe rritja e transparencës.
Por, nga njoftimi publik nuk u bë e qartë se si do të zhvillohet fushata, sa influencerë synon të përfshijë, nëse do të ketë kontrolle konkrete, apo nëse ATK-ja planifikon të krijojë ndonjë mënyrë më të qartë për evidentimin e kësaj kategorie.
Kontroll i kufizuar, regjistrime të pakta
Nga 12 influencerë që Radio Evropa e Lirë kontaktoi për këtë temë, asnjëri nuk pranoi t’u përgjigjet pyetjeve për mënyrën se si paguhen, nëse kanë kontrata me bizneset dhe nëse deklarojnë të ardhura.
Në të dhënat e Agjencisë për Regjistrimin e Bizneseve në Kosovë (ARBK), vetëm tre prej tyre figurojnë si biznese të regjistruara. Nga këta tre, vetëm njëri është i regjistruar me aktivitet kryesor në fushën e publicitetit, ndërsa dy të tjerët janë të regjistruar për fotografim dhe për shpërndarje të filmave, videove e programeve televizive.
Ish-drejtori i ATK-së, Ilir Murtezaj, thotë se aspekti ligjor nuk ka ndryshuar asgjë, dhe se “influencerët kanë qenë dhe janë të obliguar të paguajnë tatim për të ardhurat që realizojnë”.
Por, se sa mund të fitojë shteti nga ky aktivitet, Murtezaj vlerëson se askush nuk mund ta thotë me saktësi.
Edhe profesori i Ekonomisë, Shkumbin Misini, thotë se problemi nuk qëndron te mungesa e ligjeve, por te zbatimi i tyre. Ai vlerëson se ATK-ja nuk ka qenë mjaftueshëm aktive në kontrollimin e kësaj veprimtarie.
“Për influencerët, është mundësi e artë për t’iu ikur obligimeve tatimore, sepse ATK-ja është shumë pasive në këtë drejtim”, thotë ai.
Misini shton se ATK-ja duhet t’i informojë më mirë influencerët për detyrimet tatimore, por edhe të forcojë kontrollin ndaj tyre. Ai rekomandon gjoba dhe masa ndëshkuese për ata që nuk i deklarojnë të ardhurat, si dhe krijimin e një baze të dhënash, që do t’i ndihmonte institucionet të kenë pasqyrë më të qartë për këtë treg.
Reklamat e fshehta dhe mungesa e standardeve
Por, tregu i influencerëve nuk ngre vetëm pyetje tatimore.
Valon Canhasi, drejtor i agjencisë së mediave sociale Hallakate, thotë se ky treg në Kosovë ende nuk është mjaftueshëm i rregulluar, dhe se ka nevojë për më shumë standarde profesionale, transparencë dhe përgjegjësi.
Sipas tij, një nga problemet kryesore është se publiku shpesh nuk e di nëse përmbajtja që sheh në rrjete sociale është rekomandim personal apo reklamë e paguar.
“Duhet të jetë e qartë kur një përmbajtje është reklamë apo bashkëpunim i paguar. Kjo është e rëndësishme për konsumatorin, sidomos kur promovohen produkte që lidhen me shëndetin, financat, produktet për fëmijë, apo kategori të tjera të ndjeshme”, thotë Canhasi.
Ai shton se në treg mungojnë shpesh edhe kontratat e qarta mes bizneseve dhe influencerëve, rregullimi i të drejtave për përdorimin e përmbajtjes, raportimi profesional i rezultateve të fushatave, dhe praktikat e rregullta të deklarimit të të ardhurave.
Për obligimet që kanë influencerët ndaj konsumatorëve kur reklamojnë produkte, për ankesat eventuale në rastet kur nuk bëhet e qartë se një përmbajtje është reklamë, dhe masat e ndërmarra në raste të tilla, REL-i kërkoi sqarime nga Ministria e Industrisë, Ndërmarrësisë, Tregtisë dhe Inovacionit (MINTI), por nuk mori përgjigje.
Nga reklamat klasike te influencerët
Për bizneset, megjithatë, influencerët janë bërë pjesë e rëndësishme e marketingut.
Shërbime të marketingut përmes influencerëve ofron agjencia “Rrjeta Advertising”, bëri të ditur drejtori i saj, Donat Mustafa.
Mustafa thotë se ka raste kur klientët e kërkojnë këtë shërbim, por edhe vetë agjencia e propozon atë, kur vlerëson se marketingu përmes influencerëve mund të ndihmojë në arritjen e objektivave të një fushate.
“Marketingu me influencerë është pjesë e shërbimeve tona prej disa vitesh. Rritja e përdorimit të rrjeteve sociale dhe besimi që audienca krijon ndaj krijuesve të përmbajtjes kanë bërë që ky kanal të jetë gjithnjë e më i rëndësishëm. Gjatë kësaj kohe kemi realizuar bashkëpunime të suksesshme në sektorë të ndryshëm”, thotë Mustafa.
REL-i pyeti edhe se sa paguhen influencerët për angazhime të tilla, por nga kjo agjenci nuk dhanë informacione.
Një agjenci tjetër, në kushte anonimiteti, tha se influencerët mund të paguhen nga 200 deri në 5.000 euro, “varësisht nga ndikimi dhe fama që kanë”.
Si i zgjedhin kompanitë influencerët?
REL-i kontaktoi dhjetë biznese që kanë angazhuar influencerë për reklamimin e produkteve apo shërbimeve të tyre. Deri në publikimin e këtij artikulli, përgjigje ktheu vetëm rrjeti i dyqaneve Jumbo.
Genta Varangu nga departamenti i marketingut në Jumbo thotë se bashkëpunimi me influencerë u ka ndihmuar të komunikojnë me audiencën në mënyrë më autentike dhe kreative.
Sipas saj, angazhimi i influencerëve ka qenë “një hap natyral” në zhvillimin e strategjisë së marketingut të kompanisë.
“Ka qenë përgjigje ndaj ndryshimit të mënyrës se si konsumatorët informohen, ndërveprojnë me markat dhe marrin vendime për blerje”, thotë Varangu.
Ajo tregon se komunikimi me influencerët bëhet në dy mënyra: drejtpërdrejt me ta ose përmes agjencive që i përfaqësojnë.
Përzgjedhja, sipas saj, varet nga objektivat e fushatës dhe audienca që synon biznesi.
“Marrim në konsideratë audiencën e influencerit, përputhshmërinë me vlerat e markës, cilësinë e përmbajtjes që krijon dhe angazhimin që gjeneron me ndjekësit e tij apo saj”, thotë Varangu.
Ajo shton se kushtet e bashkëpunimit, përfshirë edhe kompensimin, dallojnë në varësi nga objektivat, formati dhe kohëzgjatja e fushatës.
Rregullat ekzistuese dhe praktikat evropiane
Edhe pse legjislacioni i Kosovës nuk ka rregulla të posaçme për influencerët, Ligji për Mbrojtjen e Konsumatorit kërkon që promovimi me karakter komercial të jetë i qartë për konsumatorin, dhe të mos paraqitet si përmbajtje e zakonshme apo e pavarur.
Në Bashkimin Evropian, marketingu përmes influencerëve trajtohet kryesisht përmes rregullave për mbrojtjen e konsumatorit dhe transparencën e përmbajtjes komerciale.
Parimi kryesor është që publiku duhet ta dijë kur një postim është reklamë, sponsorizim apo bashkëpunim i paguar.
Ky rregull aplikohet edhe në shtetet anëtare të BE-së, ndonëse secili vend ka specifikat e veta.
Për shembull, Franca në vitin 2023 miratoi ligj të veçantë për influencerët. Sipas tij, ata janë të obliguar që të specifikojnë kur një përmbajtje realizohet nga partneriteti me ndonjë markë, apo edhe kur paguhen për të promovuar produktet. Edhe nëse këtë e përmendin në videot që publikojnë, ata duhet të shoqërojnë postimin me etiketat si #sponsorizuar, #reklamë, e të tjera.
Ndonëse jo me ligj të veçantë, edhe në Itali, Gjermani e Portugali nuk lejohen reklamimet e fshehta, derisa kërkohet që influencerët të përdorin hashtag-ët në përmbajtjet e tyre. Në Finlandë, përveç reklamave, influencerët duhet t`i informojnë konsumatorët edhe kur produktet që promovojnë u janë dhuruar.
