Këngëtarja amerikane, poetja dhe aktivistja Patti Smith ka shprehur mbështetje për Radion Evropa e Lirë, duke kujtuar rëndësinë e gazetarisë së pavarur dhe duke përmendur kërcënimet për financimin e kësaj media nga administrata aktuale amerikane.
Gjatë një koncerti të mbajtur më 19 korrik në Pragë, ku gjendet edhe selia qendrore e REL-it, këngëtarja 78-vjeçare para se të niste këngën e saj People Have the Power, tha se ia kushtojë këtë këngë “Steve dhe të gjithëve në Radion Evropa e Lirë”, duke iu referuar presidentit të REL-it, Stephen Capus.
Smith, një nga zërat origjinal gjatë lindjes së skenës së punk rokut në Nju Jork në mesin e viteve ’70, lavdëroi punën e REL-it dhe “shumë institucioneve të rëndësishme publike”, duke vënë në pah rolin e tyre për shpërndarjen e “informacioneve të rëndësishme te njerëzit në komunitetet rurale në mbarë botën”, teksa shtoi se këto institucione “po mbesin pa fonde nga administrata aktuale e shtetit tim”.
“Ne duhet të vazhdojmë të luftojmë dhe të ndihmojmë njëri-tjetrin”, shtoi ajo.
Me seli në kryeqendrën e Republikës Çeke që nga viti 1995, Radio Evropa e Lirë transmeton lajme të pavarura në 27 gjuhë në shtete ku liria e shtypit është e ndaluar apo nuk është e konsoliduar plotësisht.
Mbështetja e Smithit vjen në kohën kur e ardhmja e transmetuesve ndërkombëtarë, të financuar nga SHBA-ja, përfshirë Radion Evropa e Lirë, është e pasigurt për shkak të propozimeve për shkurtime buxhetore dhe ndryshim të prioriteteve politike në Uashington.
REL-i, së bashku me transmetuesit e tjerë të financuar nga Qeveria, sikurse Zëri i Amerikës, Radio Azia e Lirë, Zyra e Transmetimeve për Kubën (Radio Marti), Rrjetet e Transmetimit për Lindjen e Mesme (MBN) dhe Fondi i Teknologjisë së Hapur, janë në një situatë të vështirë që kur presidenti amerikan, Donald Trump, nënshkroi një urdhër ekzekutiv që goditi Agjencinë Amerikane për Media Globale (USAGM).
"Fryma e lirisë": 75 vjet Radio Evropa e Lirë
Radioja amerikane kishte filluar transmetimet pesë vjet më parë, më 4 korrik 1950.
REL-i u themelua me synimin e deklaruar për të “mbajtur gjallë frymën e lirisë në zemrat dhe mendjet e njerëzve të robëruar” që jetonin nën komunizëm në Evropën Lindore.
Derisa REL-i kishte në shënjestër shtetet komuniste të Evropës, Radio Liria (RL), një organizatë motër, u themelua në vitin 1953 për të transmetuar në Bashkimin Sovjetik.
Një pjesë e financimit të REL-it vinte nga donacionet, por pjesa më e madhe e operacioneve financohej fshehurazi nga Agjencia Qendrore amerikane e Inteligjencës (CIA). Kjo fshehtësi ia mundësonte REL-it të ishte “i drejtpërdrejtë dhe goditës”, pa u penguar nga konsideratat e sikletshme diplomatike që përballen zakonisht transmetuesit e financuar haptazi nga shteti.
REL dhe Radio Liria përdornin transmetues të fuqishëm me valë të shkurtra në Gjermani, Spanjë dhe Portugali, të cilët mund të “përplasnin” sinjalet në atmosferë për të arritur vendet e synuara në Evropën Lindore dhe BRSS. Radio Liria operonte një objekt transmetimi në Tajvan që drejtonte transmetimet drejt thellësive të Siberisë.
Teksa shtetet komuniste filluan të bllokonin transmetimet e REL-it dhe Radios Liria, Radio Evropa e Lirë vendosi dhjetëra stacione transmetuese lëvizëse, si ai që shihet në këtë fotografi, të cilat mund të funksiononin pranë Perdes së Hekurt.
Në vitin 1956, REL-i u kritikua për transmetime që shumë i panë si nxitje ndaj kryengritjes antikomuniste në Hungari. Revolucioni u shtyp nga ushtria sovjetike, duke lënë mijëra të vrarë. Në një vlerësim retrospektiv të transmetimeve të REL-it drejt Hungarisë në vitin 1956 – që përfshinin edhe disa këshilla teknike për të mbajtur gjallë vrullin revolucionar – një ish-drejtor i REL-it theksoi: “nuk është kurrë detyrë e radios t'u thotë njerëzve çfarë duhet të bëjnë – aq më pak në kushte trazirash të dhunshme”.
Radioja shihej si mjet ideal për të arritur popullsitë që jetonin nën regjime shtypëse, pjesërisht sepse nuk linte asnjë gjurmë komprometuese. Dëgjuesit mund të dëgjonin një transmetim dhe më pas thjesht të rrotullonin frekuencën në një tjetër stacion.
Përveç raportimit të lajmeve, REL-i dhe RL mbanin audiencën të angazhuar edhe me muzikën më të fundit dhe programe kulturore në gjuhët e publikut të synuar.
Në vitin 1967, u zbulua se CIA po financonte REL-in, dhe më pas radioja filloi të merrte buxhetin e saj drejtpërdrejt nga Kongresi Amerikan. Radioja shihej si një mjet jetik në luftën e ideve midis regjimeve komuniste dhe demokracive perëndimore.
REL dhe RL u bashkuan për të formuar REL/RL në vitin 1976.
Ndikimi i REL-it u dëshmua nga sulmet e shumta ndaj stafit dhe objekteve të saj. Në vitin 1981, një sulm me bombë – që sipas raporteve u financua nga sundimtari komunist i Rumanisë, Nicolae Ceausescu, dhe u organizua nga Ilich Ramirez Sanchez, militanti marksist venezuelas i njohur si “Carlos Çakalli” – shkatërroi një cep të selisë së REL-it në Munih, duke plagosur disa anëtarë të stafit brenda.
Patrick Moore ishte analist i lartë në REL-it dhe mbërriti në vendin e shpërthimit pak pas ngjarjes. “Era e shkatërrimit ishte kudo”, kujton ai në një email. Ai thotë se shumë anëtarë të stafit të REL-it dyshonin se një sulm i tillë ndaj ndërtesës, e cila atëherë ishte e mbrojtur dobët, ishte i mundshëm. “Ishte Lufta e Ftohtë, dhe ne ishim në vijën e parë të frontit”, thotë ai.
Gazetarë dhe bashkëpunëtorë të veçantë ishin gjithashtu në shënjestër të agjentëve komunistë që përndiqnin Evropën Perëndimore. Bullgari Georgi Markov, i cili kishte prezantuar një seri raportesh të mprehta mbi jetën nën komunizëm për Radion Evropa e Lirë, u vra në Londër në vitin 1978.
Pas rrëzimit të Murit të Berlinit dhe rënies së njëpasnjëshme të regjimeve komuniste në Evropë, buxheti i REL-it u shkurtua me gati dy të tretat, mes debatit mbi të ardhmen e radios.
Në vitin 1995, REL-i u zhvendos në Pragë, ku presidenti i Republikës Çeke, Vaclav Havel, i ofroi radios ish-ndërtesën e parlamentit komunist të Çekosllovakisë në qendër të qytetit me një qira simbolike. Në vitin 2009, operacioni u zhvendos në një godinë të ndërtuar posaçërisht jashtë qendrës.
Që nga rrëzimi i komunizmit në Evropë, REL-i ka mbyllur disa shërbime gjuhësore, përfshirë ato që transmetonin për Poloninë, ish-Çekosllovakinë dhe Shtetet Baltike, duke hapur në vend të tyre të tjera, përfshirë në Ballkan dhe Iran.
Gjatë luftës së Rusisë ndaj Ukrainës, REL-i ka siguruar raportime intensive nga terreni për pushtimin. Sot, REL-i është një organizatë e madhe ndërkombëtare e medias, që raporton në vende ku “shtypi i lirë ose është i ndaluar nga qeveritë autoritare, ose nuk është zhvilluar plotësisht”.
Shtatëdhjetë e pesë vjet pas themelimit të saj, REL-i po lufton aktualisht kundër përpjekjeve të Shtëpisë së Bardhë për ta mbyllur organizatën.
Më 2024, REL në gjuhën shqipe shënoi 25-vjetorin e themelimit.
USAGM është agjenci e pavarur qeveritare që mbikëqyr disa transmetues të financuar nga SHBA-ja, të cilët së bashku shpërndajnë lajme dhe informacione në gati 50 gjuhë për rreth 361 milionë njerëz çdo javë.
Kërcënimi për financimin e transmetuesit ka nxitur një valë të mbështetjes globale nga organizatat e mbrojtjes së mediave, analistë, avokues të demokracisë, si dhe nga audiencat në 23 vende ku transmeton REL-i.
Smith nuk është artistja e parë që ka folur në mbrojtje të REL-it.
Më herët këtë vit, grupi muzikor R.E.M. ripublikoi këngën Radio Free Europe për të shënuar Ditën Botërore të Lirisë së Shtypit dhe për të vënë në pah punën e organizatës në mbështetje të gazetarisë së pavarur dhe të së vërtetës, në vende ku ajo është më së shumti e kërcënuar.
“Qoftë muzika apo shtypi i lirë – censura kudo është kërcënim për të vërtetën”, deklaroi këngëtari kryesor i grupit Michael Stipe, duke shtuar se grupi po “dërgonte një përshëndetje për gazetarët e guximshëm në Radion Evropa e Lirë”.
Edhe anëtari tjetër i R.E.M., Mike Mills ka ofruar mbështetje për REL-in.
“Gazetarët e REL-it kanë zemëruar diktatorët për 75 vjet. E dini se po e bëni punën mirë kur bëni armiqtë e duhur”, tha ai.