I dërguari i posaçëm i Shteteve të Bashkuara, John Coale, e ka mbikëqyrur lirimin e qindra të burgosurve nga Bjellorusia gjatë 22 muajve të fundit, përfshirë 25 këtë javë.
Por organizatat për të drejtat e njeriut thonë se qindra të tjerë kanë mbetur në burg. Ato gjithashtu e kanë vënë në pikëpyetje qasjen e Uashingtonit për shkëmbimin e civilëve, për të cilët ato besojnë se janë burgosur padrejtësisht, në këmbim të lehtësimit të sanksioneve të rënda perëndimore të vendosura pas një shtypjeje vdekjeprurëse të disidencës nga udhëheqësi autoritar, Aleksandr Lukashenko, pasi ai pretendoi fitoren në zgjedhjet e vitit 2020, të cilat opozita dhe shumë vende perëndimore i cilësuan si “të manipuluara”.
Coale foli më 17 shtator me Artyom Radygin nga Shërbimi i programeve në rusisht të Radios Evropa e Lirë, për përmirësimin e marrëdhënieve mes Uashingtonit dhe Minskut që nga kthimi i presidentit amerikan, Donald Trump, në Shtëpinë e Bardhë në janar të vitit 2025 dhe për drejtimin e marrëdhënieve diplomatike.
Radio Evropa e Lirë: Në mars, u liruan 250 njerëz, të burgosur politikë, por javën e kaluar ishin vetëm 25. Është një lajm i shkëlqyeshëm që 25 njerëz u liruan nga burgu, por megjithatë është shumë interesante se çfarë ndodhi. Pse u ul numri?
John Coale: Në përgjithësi, janë liruar 800 deri në 900 të burgosur dhe nganjëherë janë liruar 150, e nganjëherë 14. Pra, sado që mund të arrij t’i nxjerr në këtë çast, i nxjerr. Besoj se në negociatat e mia të fundit, të cilat janë ende në vazhdim, në një të ardhme shumë të afërt mund t’i nxjerrim edhe 100, mbi 100 njerëz, dhe do ta bëjmë këtë... ndoshta brenda një muaji apo kështu diçka.
Radio Evropa e Lirë: Cilat çështje duhet të zgjidhen para se kjo të bëhet realitet?
John Coale: Epo, gjëra të tilla si fakti që në të kaluarën kemi hequr disa sanksione për të nxjerrë njerëzit nga burgu dhe duhet të sigurohemi që bankat dhe bizneset në Shtetet e Bashkuara ta kuptojnë se çfarë nënkupton heqja e sanksioneve, pra që në thelb është në rregull të bësh biznes në këtë zonë.
Kështu që duhet të kthehemi dhe ta rregullojmë një pjesë të kësaj. Ne nuk e dinim se bizneset dhe bankat amerikane, si dhe institucione të tjera, nuk e kuptonin se çfarë nënkuptonte kjo. Pra, duhet ta bëjmë këtë dhe më pas do të rikthehemi.
Radio Evropa e Lirë: [Udhëheqësja e opozitës bjelloruse në mërgim] Svyatlana Tsikhanouskaya pretendon se Aleksandr Lukashenko i “shet” të burgosurit në këmbim të heqjes së sanksioneve. Pra, a krijojnë këto marrëveshje, heqja e sanksioneve, një nxitje për Lukashenkon që të arrestojë më shumë të burgosur politikë, në mënyrë që të ketë diçka për të shkëmbyer?
John Coale: Nuk jam i sigurt... Çdokush me të cilin flas jep një numër të ndryshëm të njerëzve që arrestohen tani.
Pra, nuk e di cili është numri real. Por nëse Lukashenko po shkëmben të burgosur për lehtësim të sanksioneve, për mua është në rregull, sepse jam unë ai që u shikon në sy të burgosurve të liruar dhe shoh se çfarë do të thotë liria për ta. Për mua, kjo është shumë më e rëndësishme sesa disa çështje politike që mund t’i ketë dikush jashtë.
Çështja ime dhe çështja e Shteteve të Bashkuara është humanitare, për t’i ndihmuar njerëzit. Nëse mund t’i nxjerr 25 njerëz, mendoj se është shumë mirë. Nëse mund t’i nxjerr 200, është shumë më mirë. Pra, kështu e shohim ne. Dhe, e dini, Svyatlana mund të ketë mendimin e saj, unë mund të kem timin.
Mendoj se një ditë Shtetet e Bashkuara do të donin të kishin më shumë lidhje ekonomike me Bjellorusinë. Mendoj se Perëndimi do të donte që kjo të ishte gjendja normale.
Radio Evropa e Lirë: Aleksandr Lukashenko e sheh këtë ndryshe. Ai mohon se këta persona të liruar janë të burgosur politikë. Si ju përgjigjët atij?
John Coale: Unë i quaj të burgosur. Nëse ai dëshiron që unë t’i quaj kështu, do t’i quaj lepuj nëse kjo do të bëjë që t’i nxjerr jashtë, nuk më intereson. Pra, nëse ai beson se nuk janë të burgosur politikë, le ta besojë këtë. Unë thjesht njoh njerëz. Kështu që, për mua, semantika e kësaj çështjeje nuk është vërtet e rëndësishme. Mund të jetë e rëndësishme për njerëzit e tjerë, por për mua nuk është.
Radio Evropa e Lirë: A ka synime të tjera të vizitave tuaja në Bjellorusi, përveç lirimit të të burgosurve politikë?
John Coale: Po. Kanë qenë të burgosurit, por gjithashtu edhe që Qeveria bjelloruse të sillet më mirë nga sa mendoj se është sjellë me disa prej fqinjëve të saj, në mënyrë që të mund ta rikthejmë në familjen e kombeve. Edhe ata pajtohen me këtë. Kemi ecur hap pas hapi gjatë një viti e gjysmë të fundit dhe mendoj se po bëjmë përparim, por, sigurisht, Lukashenko e ka vendin e vet që duhet ta udhëheqë, e ka një aleat, [presidentin rus Vladimir] Putin, jashtë vendit, kështu që është e ndërlikuar.
Por mendoj se bota do të ishte vend më i mirë nëse Bjellorusia do të ishte në komunikim me pjesën tjetër të botës në mënyrë të mirë. Dhe mendoj se ata po përpiqen.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ju bën të sigurt se Bjellorusia mund të riintegrohet me sukses në familjen e kombeve?
John Coale: Ata po përpiqen dhe po shkojmë në atë drejtim. Nuk jam aq i sigurt, por ne po bëjmë përparim, ata po bëjnë përparim. Pra, mendoj se po shkojmë në drejtimin e duhur. Nuk mendoj se kjo ndodh brenda natës. Është një proces i vërtetë. Dhe aleatja e saj më e madhe është Rusia, ndërsa Bjellorusia është një nga aleatët e paktë që ka Rusia. Kështu që ata duhet ta zgjidhin këtë, jo unë.
Radio Evropa e Lirë: Pra, a është e mundur të institucionalizohen marrëdhëniet e ardhshme mes Shteteve të Bashkuara dhe Bjellorusisë, apo ato do të bazohen në një ekuilibër të thjeshtë të fuqisë?
John Coale: Jo, mendoj se mund t’i institucionalizojmë. Mendoj se duhet ta rihapim ambasadën tonë. [Shënim i redaktorit: Shtetet e Bashkuara pezulluan veprimtarinë në ambasadën e tyre në Minsk në shkurt 2022, menjëherë pasi Rusia e nisi pushtimin e Ukrainës, me disa sulme të nisura nga territori bjellorus].
Ka shumë hapa që duhen të ndërmerren. Por ajo që kam mësuar është se kjo është gjë graduale. Është një botë shumë komplekse. Kjo është gjë graduale. Por për mua, po shkon në drejtimin e duhur, gjë që është shumë më mirë sesa drejtimi i gabuar.
Radio Evropa e Lirë: Ju përmendët më herët se dëshironi ta zgjidhni çështjen e Bjellorusisë përpara se të fokusoheni te Rusia. Pra, si planifikoni t’i qaseni Kremlinit?
John Coale: Epo, mund t’i bëj të dyja. Mund të vazhdoj atë që po bëj me Bjellorusinë. Dhe kam folur me njerëz, dhe [i dërguari i posaçëm i SHBA-së] Steve Witkoff do të duhej të përfshihej, si dhe [i dërguari i posaçëm amerikan për paqen] Jared [Kushner], për të bërë një lloj shkëmbimi të të burgosurve civilë. Kam folur me ta dhe po bëjmë përparim.
Radio Evropa e Lirë: A keni bërë ndonjë përparim sa u përket shtetasve amerikanë që ndodhen aktualisht në Rusi?
John Coale: Epo, shtetasit amerikanë, por gjithashtu do të doja të ktheja disa prej rusëve dhe ukrainasve në vendet e tyre.
Radio Evropa e Lirë: Aleksandr Lukashenko ka përmendur në intervistat e tij se po i ofrohet Donald Trumpit dhe liderëve të tjerë si ndërmjetësues me Kremlinin. A e sheh Donald Trump Lukashenkon si një ndërmjetësues të mundshëm?
John Coale: Mendoj se mbase, po, sepse ekziston një marrëdhënie më shumë se 30-vjeçare mes Putinit dhe Lukashenkos. Ata janë miq. Njëri është vëllai i madh, tjetri është vëllai i vogël, por janë miq dhe flasin. Flasin gjatë gjithë kohës. Dhe Lukashenko e viziton shpesh Moskën. Pra, kjo do të ishte e dobishme. Ai mund të ishte i dobishëm si ndërmjetësues mes luftërave, me luftën.
Radio Evropa e Lirë: Por aktualisht, kur shikojmë lajmet për shkëmbimin e të burgosurve, gjithmonë ka diçka për sanksionet që po hiqen. Kush zgjedh se cilat sanksione do të vendosen në tryezë përpara se të lirohen të burgosurit?
John Coale: Epo, në Bjellorusi, këtë e bëj unë, dhe pastaj flas me sekretarin e shtetit ose vetë presidentin, dhe kalojmë përmes një procesi. Pra, John Coale mendon se duhet t’i heqim sanksionet ndaj kësaj, kësaj dhe kësaj. Dhe ose miratohet, ose thuhet: “Epo, këtë nuk mund ta bësh, por këtë mund ta bësh”.
Radio Evropa e Lirë: Si e matni suksesin?
John Coale: Duke i nxjerrë njerëzit nga burgjet. Duke i nxjerrë dhe duke i parë të ribashkohen me familjet e tyre. Ne dalim bashkë me ta dhe ndonjëherë familjet janë njoftuar, ose ambasadorë të vendeve të ndryshme dalin për t’i përshëndetur, u japim telefona që të telefonojnë familjet e tyre; familja nuk ka fare dijeni se ata janë të lirë, dhe është një moment gëzimi. Kështu e mat suksesin.
Radio Evropa e Lirë: Do të doja të kthehesha te shkëmbimi i të burgosurve civilë mes Rusisë dhe Ukrainës. Cili është statusi aktual dhe cilat janë perspektivat e këtij procesi?
John Coale: Mendoj se po fillon, mendoj se ideja është në tryezë, si të thuash, dhe kur të kthehem në Uashington do të shtyj më tej për këtë, sepse mendoj se është një gjë e rëndësishme.