Përpjekjet për ta arritur një marrëveshje fillestare midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit janë rritur dukshëm, pavarësisht shkëmbimit të një sërë sulesh ajrore mes dy palëve që kanë lëkundur armëpushimin e brishtë.
Matt Reisener, këshilltar i lartë për sigurinë kombëtare në Qendrën për Strategjitë Detare, shpjegon në një intervistë për Radion Evropa e Lirë (REL) pse diplomacia dhe trysnia ushtarake ka të ngjarë të vazhdojnë paralelisht, çfarë besojnë Irani dhe SHBA-ja se mund të fitojnë nga bisedimet dhe pse në fund të fundit marrëveshja mund të varet nga Izraeli.
Radio Evropa e Lirë: Në çfarë faze ndodhet sot përballja SHBA-Iran-Izrael? A po lëvizim vërtet drejt uljes së tensioneve?
Matt Reisener: Aktualisht ndodhemi në një lloj ngërçi dhe ekzistojnë tri çështje kryesore.
Së pari, SHBA-ja dhe Irani vazhdojnë të kenë mospërputhje thelbësore për shumë çështje kyç. Presidenti amerikan, Donald Trump, ka qenë shumë i qartë se Irani nuk duhet të ketë rrugë të besueshme drejt ndërtimit të armëve bërthamore, ndërsa Irani vazhdon të këmbëngulë se nuk është i gatshëm të heqë dorë nga më shumë sesa kishte pranuar në marrëveshjen JCPOA, të nënshkruar në vitin 2015.
E njëjta çështje është edhe me Ngushticën e Hormuzit. Qëndrimi amerikan është se kjo rrugë detare duhet të mbetet përgjithmonë e hapur për lundrimin e anijeve, ndërsa Irani ende ka synime të ushtrojë një nivel të caktuar kontrolli të përhershëm mbi të.
Të dyja palët e shohin njëra-tjetrën si jo plotësisht të besueshme. Pse do të hiqte dorë Irani nga ajo që e konsideron si pozicion të favorshëm, duke pasur kontroll mbi Ngushticën e Hormuzit? Në fund të fundit, Trump u tërhoq më parë nga JCPOA. Irani nuk dëshiron të humbasë atë që mendon se e ka fituar nga konflikti në këmbim të një marrëveshjeje që SHBA-ja mund të mos e respektojë.
Nga këndvështrimi amerikan, lind pyetja: si mund t'i besohet Iranit se do t'u përmbahet kushteve të një marrëveshjeje nëse i zhbllokohen asetet financiare dhe i lehtësohen sanksionet? Historia e gjatë mes dy vendeve i bën të dyja palët të ngurrojnë për të bërë lëshime.
Së fundi, ekzistojnë faktorë të jashtëm që e pengojnë procesin, siç kemi parë në Liban. Është e vështirë të ecet përpara me diplomacinë kur pjesa më e madhe e energjisë diplomatike përdoret për të parandaluar përshkallëzimin e mëtejshëm të konfliktit. Luftimet në Liban janë shfaqur si pengesë e qartë për një marrëveshje të mundshme dhe mund të jetë diçka që SHBA-ja duhet ta adresojë para se negociatat të vazhdojnë.
Radio Evropa e Lirë: Nëse krijohet një kornizë paqeje, cila çështje do të jetë më e vështira për t'u zgjidhur: programi bërthamor i Iranit, lehtësimi i sanksioneve, ndikimi rajonal apo garancitë e sigurisë për Ngushticën e Hormuzit?
Matt Reisener: Asnjëra prej këtyre çështjeve nuk do të jetë e lehtë për t'u zgjidhur. Por, për hir të diskutimit, them se programi bërthamor.
Edhe nëse Irani pajtohet në parim për kufizime mbi programin e tij bërthamor, lind pyetja: a duhet të reduktohen sanksionet dhe të zhbllokohen asetet para se Irani ta fillojë çmontimin e programit, apo vetëm pas kësaj?
Irani nuk do ta dorëzojë uraniumin e pasuruar vetëm mbi bazën e premtimeve për lehtësimin e sanksioneve në të ardhmen.
A mund të negociohet një marrëveshje graduale, ku sanksionet reduktohen hap pas hapi dhe bllokadat hiqen gradualisht ndërsa Irani dorëzon pjesë të infrastrukturës së tij bërthamore?
Izraeli e ndërlikon këtë çështje. Ai mund ta pranojë ose jo një marrëveshje që kufizon, por nuk eliminon plotësisht programin civil bërthamor të Iranit.
Kryeministri izraelit, Benjamin Netanyahu, ka kaluar vite duke e paraqitur Iranin si një kërcënim ekzistencial për qytetarët e tij. Ekziston një pyetje reale nëse krahu i djathtë i koalicionit të tij do ta pranonte një marrëveshje të arritur nga Uashingtoni nëse ajo i ngjan në çfarëdo mënyre JCPOA-së.
Nëse jo, konflikti mund të rifillojë thjesht pas disa muajsh ose vitesh.
Radio Evropa e Lirë: Shumë njerëz e lidhin Ngushticën e Hormuzit kryesisht me çmimet e naftës. Nga perspektiva e sigurisë kombëtare, a mund të jetë rreziku afatgjatë më i madh në fakt për zinxhirët globalë të furnizimit, prodhimin e mbrojtjes dhe logjistikën ushtarake?
Matt Reisener: Shqetësimi më i madh afatgjatë do të ishte kontrolli i përhershëm iranian mbi Ngushticën e Hormuzit, sepse kjo do të krijonte një precedent që aktorë të tjerë mund të përpiqeshin të ushtrojnë kontroll të ngjashëm mbi pika të tjera strategjike detare.
Nëse kjo ndodh, vende të tjera mund ta konsiderojnë seriozisht ndjekjen e shembullit të Iranit. Për shembull, Indonezia mund të kërkojë kontroll më të madh mbi Ngushticën e Malakës. Ndërkohë, Rusia mund të shtyjë më fort pretendimet e saj mbi rrugët e ngushta detare në Arktik përgjatë bregdetit të saj.
Liria e lundrimit nëpër ujërat ndërkombëtare nuk është vetëm një interes amerikan; ajo është domosdoshmëri globale. Lejimi që kjo liri të bëhet viktimë e këtij konflikti do të ishte katastrofik.
Sigurisht, ndërprerjet në zinxhirët e furnizimit mund të zgjerohen përtej Ngushticës së Hormuzit dhe të prekin pika të tjera kritike detare në botë. Në atë moment do të përballeshim me probleme të mëdha globale që shkojnë shumë përtej këtij konflikti të veçantë.