Ndërtime pa leje dhe struktura betoni prej vitesh po mbijnë në të gjithë rajonin e Ohrit, që është nën mbrojtjen e UNESCO-s, përfshirë edhe përgjatë brigjeve të liqenit.

Pamja e kësaj zone, që duhet të jetë trashëgimi botërore natyrore dhe kulturore, gjithnjë e më shpesh po ndryshohet nga tarraca, platforma dhe objekte që janë ndërtuar deri buzë liqenit, por edhe nga ndërtime më të mëdha, si komplekse hoteliere.

Këto janë fotografi që qytetarët i kanë dërguar Radios Evropa e Lirë, duke pohuar se objekte të paligjshme janë ndërtuar në një nga lokacionet më atraktive, në afërsi të kishës së Shën Gjonit në Ohër.

Ata pohojnë se në segmentin nga Dolna Porta, pranë restorantit Momir, e deri tek Ura e Dëshirave, tarracat prej betoni janë ndërtuar deri në ujërat e Liqenit të Ohrit.

“Përveç restoranteve dhe kafeneve, këtu ka edhe shtëpi private me apartamente për akomodim, ndërsa platformat prej betoni u ofrohen si plazhe private”, thonë ata.

“Tarraca dhe platforma të tilla nuk guxojnë të ekzistojnë në bregun e Liqeni i Ohrit, por te ne, duket se gjithçka është e mundur”, shprehen qytetarët.

Edhe shoqata qytetare Ohri SOS thekson se një pjesë e brigjeve të Ohrit, e regjistruar si tokë shtetërore ose hapësirë publike, prej vitesh po shfrytëzohet dhe po përvetësohet nga objekte gastronomike.

“Është e paqartë nëse Komuna e Ohrit paguhet me kompensim përkatës apo nëse kjo hapësirë përdoret pa leje”, thuhet në reagimin e Ohri SOS me titullin “Favelizimi i Qytetit të Vjetër”.

Edhe Zyra e Auditorit Shtetëror ka konstatuar në raportin e saj më të fundit se një kompleks hotelier është ndërtuar pa leje, si dhe se 23 objekte hoteliere kanë shfrytëzuar në mënyrë të paligjshme hapësira publike dhe kanë vendosur pajisje urbane. Megjithëse Komuna e Ohrit ka refuzuar 4.847 kërkesa për legalizim, autoritetet kompetente nuk kanë ndërmarrë masa për largimin e tyre, kanë konstatuar auditorët. Pas publikimit të raportit, Prokuroria Publike ka iniciuar një lëndë dhe ka njoftuar se po zhvillon një fazë para-hetuese në komunë.

Rreziku nga objektet e ndërtuara në mënyrë të paligjshme qëndron në faktin se ato nuk kalojnë kontrollet e sigurisë dhe as nuk janë të regjistruara në sistem si objekte ekzistuese, gjë që paraqet rrezik të madh në rast zjarresh apo fatkeqësish natyrore, sidomos duke pasur parasysh se mirëpresin mysafirë, thonë ekspertët e ndërtimit për Radio Evropa e Lirë.

Profesori Goran Markovski nga Fakulteti i Ndërtimtarisë në Shkup thotë se objektet që janë nisur të ndërtohen pa leje janë ndërtime të paligjshme, pavarësisht se çfarë dokumentacioni mund të kenë marrë më vonë.

Sipas tij, veçanërisht problematike është kur këto ndërtime legalizohen pasi tashmë janë përfunduar, sepse, siç thekson ai, procedura e legalizimit dhe regjistrimit në kadastër shpesh reduktohet vetëm në dorëzimin e një incizimi gjeodezik dhe pagesën e taksave komunale, ka kaluar këto objekte në kontrolle të stabilitetit, kapacitetit mbajtës, rezistencës sizmike apo mbrojtjes kundër zjarrit.

“Kjo është e papranueshme. Një objekt i paligjshëm mund të ndërtohet aq pa cilësi sa që mund të shembet vetvetiu dhe të lëndojë dikë. Mund të ketë shkallë të pasigurta ose, për shembull, nëse objekti është hotel dhe ka ashensor – kush e kontrollon atë në një ndërtim të paligjshëm? Kush ka nënshkruar se ashensori është në rregull, nëse instalimi elektrik është vendosur sipas standardeve dhe nëse rryma është lidhur siç duhet?”, paralajmëron ai.

Në Ohër është ndërtuar një hotel pa leje ndërtimi dhe pa pagesë për rregullimin e tokës ndërtimore, ndërsa 23 objekte hoteliere kanë përdorur hapësira publike pa leje, duke vendosur pajisje urbane si konstruksione fikse dhe streha me shtylla çeliku, si dhe hapësira të mbyllura me ndarje prej xhami, kanë konstatuar auditorët shtetërorë në raportin e tyre më të fundit.

Përpjekjet për legalizimin e objekteve të ndërtuara pa leje realizohen përmes Ligjit për trajtimin e objekteve të ndërtuara pa leje, i cili mundëson që objektet e ndërtuara deri në vitin 2011 të hyjnë në proces legalizimi. Në vitet e fundit ka pasur edhe disa tentativa, përmes ndryshimeve ligjore, për të futur mekanizma të rinj, të ashtuquajtur “kreativë”, për legalizimin edhe të ndërtimeve pa leje të ndërtuara pas vitit 2011. Një nga këto tentativa u ndalua me veto nga presidenti i atëhershëm maqedonas, Stevo Pendarovski, pas kritikave dhe presionit të fortë nga publiku.

Shkalla e ndërtimeve pa leje në Ohër, vetëm deri në vitin 2019, përfshin rreth 20 mijë kërkesa të paraqitura në Komunën e Ohrit për legalizimin e objekteve të llojeve të ndryshme të ndërtuara pa leje.

Në listën në të cilën Radio Evropa e Lirë pati qasje gjenden dhjetëra hotele, motele dhe kampe, objekte hoteliere, por edhe kopshte fëmijësh, institucione kulturore, madje edhe institucione shtetërore, fetare, shëndetësore dhe sociale. Disa nga këto objekte e kanë të miratuar legalizimin, të tjerat janë në procedurë, ndërsa disa janë refuzuar, por siç konstatojnë auditorët, komuna për shumë prej tyre nuk ka vepruar në terren.

Numri më i madh i ndërtimeve pa leje në listë vërehet në pjesën qendrore të Ohrit, në Qytetin e Vjetër pranë liqenit, si dhe në vendbanimet turistike Peshtan, Lagadin, Tërpejcë, Velestovë, Raçë dhe Lubanishtë. Kjo do të thotë se ndërtimet pa leje janë të përqendruara pikërisht në lokacionet më atraktive.

Maqedonia e Veriut veçse ka regjistruar një sërë tragjedish të lidhura me dështime institucionale dhe mosrespektim të standardeve të sigurisë. Rasti më i fundit është zjarri në diskotekën në Koçani, ku humbën jetën 63 të rinj.

Më herët ndodhën aksidenti me autobusin e “Besa Trans” me 52 viktima, zjarri në spitalin modular në Tetovë ku humbën jetën 14 persona, aksidenti rrugor në Laskarci me 16 viktima dhe fundosja e anijes “Ilinden” në Liqenin e Ohrit, ku humbën jetën 15 turistë.

Sipas ekspertëve të ndërtimit, rrezikun nga katastrofa të reja e rrit kjo praktikë e ndërtimit të paligjshëm, e cila anashkalon tërë mekanizmin parandalues të kontrollit në ndërtim.

“Kush do të jetë përgjegjës më pas nëse në ndonjë kafene apo hotel të tillë ndodh një zjarr, rrëzim apo lëndim gjatë një tërmeti? Ndërtimi i paligjshëm nuk duhet të funksionojë, sepse nuk i nënshtrohet kontrollit të sigurisë së strukturës. Kjo është shumë serioze, le të mos flasim për kontrollin e mbrojtjes kundër zjarrit, apo për çdo lloj mbrojtjeje tjetër, si qasja për ndihmë të shpejtë”, thotë profesori Markovski.

Ai përmend edhe një të dhënë tjetër sipas hartës së re sizmike të Maqedonisë së Veriut, ku Ohër është qyteti më kritik sa i përket sizmicitetit, me një rrezik 20 herë më të madh që të përballet me tërmet sesa Shkupi.

Auditorët në raportin e tyre theksojnë se inspektorët e ndërtimit të Komunës së Ohrit gjatë periudhës 2019-2024 kanë lëshuar 456 akte administrative të formës së prerë për largimin e ndërtimeve të paligjshme, por nuk janë ndërmarrë masa për largimin e tyre. Si rezultat, nuk është respektuar detyrimi i parashikuar në planin për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe heqjen e të gjitha objekteve të ndërtuara pa leje, veçanërisht në Parku Kombëtar Galiçica, ku është konstatuar se ato paraqesin kërcënim për mirëqenien, integritetin dhe autencitetin e qytetit, shprehen auditorët.

Radio Evropa e Lirë më parë ka publikuar artikuj që tregojnë për masivitetin e ndërtimit të paligjshëm në rajonin e Parku Kombëtar Galiçica. Sipas një dokumenti zyrtar nga Sektori i Urbanizmit i Komunës së Ohrit, vetëm deri në vitin 2019, në këtë komunë janë dorëzuar gjithsej 2.347 kërkesa për legalizimin e ndërtimeve brenda Parkut Kombëtar Galiçica.

Vendi që njihet si “Kamp-shtëpizat në Gradishtë” është një shembull tjetër i ndërtimit të paligjshëm pranë Liqenit të Ohrit, në një hapësirë ku, sipas institucioneve, ligjërisht nuk ekziston një auto-kamp i ngritur. Këtu kamp-shtëpizat po zgjerohen dhe po transformohen në objekte me konstruksion të fortë. Kompleksi funksionon prej vitesh si zonë turistike, edhe pse toka është në proces të denacionalizimit dhe subjekt i procedurave gjyqësore.

“Çdo gjë që është ndërtim i pa leje nuk ka kaluar përmes filtrit të rishikimit normativ, përmes pjesës së projektimit dhe procedurave të tjera. Pas ndërtimit, nuk mund ta kontrollojë askush ndërtimin e paligjshëm, dhe për legalizim kërkohet vetëm një elaborat gjeodezik”, thotë për Radio Evropa e Lirë arkitekti Mishko Ralev.

UNESCO për vite me radhë ka dhënë paralajmërime se Ohri dhe rrethina e tij përballen me kërcënime serioze – duke përfshirë ndërtime pa leje, urbanizim të pakontrolluar dhe mbikëqyrje të dobët të planifikimit – gjë që mund të rezultojë me vendosjen e rajonit në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik, nëse masat qeveritare nuk janë të mjaftueshme ose të shpejta.

Në fillim të shkurtit të vitit 2026, një delegacion qeveritar i përbërë nga katër ministra dhe dy kryetar komunash vizitoi Parisin për takime me Khaled El-Enany, drejtor i përgjithshëm i UNESCO-s, dhe me përfaqësues të tjerë të lartë, ku u ripërsëritën “angazhimet e forta të Qeverisë për ruajtjen e statusit të trashëgimisë natyrore dhe kulturore të rajonit të Ohrit”.

Edhe vitin e kaluar, në takimin e Komitetit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në Paris, shteti i Maqedonisë së Veriut arriti të shtyjë vendosjen e rajonit të Ohrit në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik për të fituar edhe një vit shtesë për të përmbushur rekomandimet e UNESCO-s.

Kjo nënkuptonte se autoritetet në Maqedoni e Veriut dhe në Shqipëri duhej të tregonin përparim real deri më 1 shkurt 2026 në mbrojtjen e trashëgimisë natyrore dhe kulturore të Rajonit të Ohrit.