Kur Mikhail Litovchenko e mori shtetësinë e Bosnje e Hercegovinës në fund të gushtit më 2024, institucionet qeveritare e shpallën atë person me interes të veçantë, i cili mund të sillte përfitime ekonomike në Bosnje.
Pothuajse dy vjet më vonë, kompanitë e lidhura me të po shënojnë humbje, njëra ka ndërruar pronar, ndërsa llogaritë e një kompanie tjetër janë bllokuar.
Litovchenko është njëri nga rreth 40 shtetasit e huaj të cilëve Këshilli i Ministrave i Bosnjës u ka dhënë shtetësi që nga fillimi i vitit 2023, duke vlerësuar se ata i sjellin përfitim të veçantë Bosnjës.
Ligji ua lejon të huajve ta marrin shtetësinë mbi këtë bazë pa përmbushur të gjitha kërkesat që zbatohen në procedurën e rregullt të natyralizimit.
Megjithatë, sistemi nuk parashikon një mekanizëm për të verifikuar më pas nëse planet e biznesit dhe investimet që çuan në marrjen e shtetësisë nga individë të huajt janë përmbushur, as kush duhet ta bëjë këtë.
Ministria e Çështjeve Civile e Bosnjës tani dëshiron t’i shtrëngojë kriteret për shtetësinë e Bosnjës mbi këtë bazë duke ndryshuar rregulloret, me paralajmërime se rekomandimet janë dhënë lehtë në disa raste.
Çfarë ndodhi me kompanitë e lidhura me Litovchenkon?
Kompania "Tourist Innovations", të cilën Litovchenko e themeloi disa muaj para se të merrte shtetësinë, e ka ndryshuar emrin dhe selinë më vonë, dhe tani drejtohet si kompania "Softio" në Pale.
Është e regjistruar si kompani programimi kompjuterik, ka një punonjës dhe sipas të dhënave nga platforma CompanyËall, në vitin 2025 ka operuar me një humbje prej rreth 20.000 eurosh.
Në kohën kur aplikoi për shtetësi të Bosnjës, ai ishte gjithashtu i lidhur me kompaninë me seli në Sarajevë "Express Consulting", të cilën e bleu në vitin 2022.
Kompania ishte në pronësi të tij deri në qershor 2025, kur ndërroi pronar dhe llogaritë e saj tani janë të bllokuara, tregojnë regjistrat e bizneseve.
Radio Evropa e Lirë nuk mundi të kontaktonte Litovchenkon për të diskutuar rezultatet e biznesit të tij pas marrjes së shtetësisë. Shumica e numrave të telefonit në kompanitë me të cilat ai është i lidhur nuk funksionojnë dhe pyetjet me email mbetën pa përgjigje.
Çfarë “përfitimi të veçantë ekonomik” gëzon Bosnja duke ia dhënë shtetësinë Litovchenkos?
Në rastin e këtij shtetasi rus, rekomandimi për pranimin në shtetësinë e Bosnje u bë nga Dhoma e Tregtisë e entitetit Republika Sërpska. Dhoma nuk iu përgjigj pyetjes së Radios Evropa e Lirë se mbi çfarë baze dhe çfarë informacioni kishte në lidhje me biznesin dhe planet e tij.
Kryetari i Dhomës së Përfaqësuesve, Goran Raçiq, i cili nuk iu përgjigj thirrjeve, kishte thënë më parë për Radion Evropa e Lirë se rekomandimet bëhen bazuar në planet e biznesit që ai synon t’i zbatojë.
Përpara se të merrte shtetësinë e Bosnjës, Litovchenko dihej se bënte biznes në Kroacinë fqinje. Sipas të dhënave të regjistrit të bizneseve, aktualisht ka dy kompani në atë vend që kanë operuar me humbje vitet e fundit.
Njëra prej tyre, “Business Solution” me seli në Zagreb, u mor në përsipër në mars të vitit 2025, dhe deri atëherë drejtoreshë ishte shtetasja ruse Anna Alferova.
Alferova përmendet edhe në Bosnje, duke qenë se në fund të majit të vitit të kaluar, ajo mori edhe shtetësinë, me vendim të Këshillit të Ministrave të Bosnjës.
Ajo mori shtetësinë si person me interes në fushën e sportit, e rekomanduar nga Federata e Biatlonit e Bosnje e Hercegovinës, e cila filloi të vepronte tre muaj para se të jepej shtetësia.
Deri në publikimin e tekstit, shoqata nuk i ishte përgjigjur pyetjes së Radios Evropa e Lirë në lidhje me arsyet e rekomandimit dhe se si ai kontribuon konkretisht në zhvillimin e biatlonit.
Litovchenko nuk është i vetmi
Që nga fillimi i pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, pesë shtetasve rusë u është dhënë gjithashtu shtetësia e Bosnjës në bazë të një shpërndarjeje të përshpejtuar për personat me përfitim të veçantë, ndërsa një kërkesë është ende në pritje.
Pasi u vlerësua se ato mund të ishin të dobishme për ekonominë e Bosnjës, në shtator dhe tetor të vitit të kaluar, Ljudmila Budilova dhe Evgenij Budilov morën shtetësinë.
Ajo është pronarja dhe drejtoresha e kompanisë “Eva Genesis” në Banjallukë, e cila, sipas të dhënave nga regjistri i gjykatës, u themelua në mars të vitit 2025 me një kapital themelues prej një marke të konvertueshme.
Radio Evropa e Lirë nuk mundi të kontaktonte Budilovin, dhe në numrin e telefonit të kompanisë që ishte në dispozicion u përgjigj avokati Millosh Kudra, i cili tha shkurt se ai e përfaqësonte kompaninë në disa procedura, por se nuk kishte kontakt me pronarët.
Adresa ku është regjistruar strehon rreth një duzinë kompanish, kryesisht firma avokatësh. Emri i kompanisë “Eva Genesis”, e cila është e regjistruar për aktivitete të tregtisë së jashtme, nuk shfaqet dukshëm në tabelat në hyrje të ndërtesës.
Kjo kompani u bë publike pasi Ilia Perekopskii, nënkryetar i platformës Telegram, aplikoi për shtetësi të Bosnjës në fillim të këtij viti.
Dhoma e Tregtisë e Republikës Sërpska, e cila bëri rekomandimin, deklaroi se synon të blejë një pjesë të aksioneve të saj dhe se do ta përdorë kompaninë për të bërë investime në marketingun digjital, teknologjinë e informacionit dhe industrinë e modës.
Shmangia e sanksioneve?
Bosnja mban një regjim pa viza me Rusinë, edhe pse Bashkimi Evropian ka kërkuar prej vitesh që ta përafrojë politikën e saj të vizave me atë të bllokut.
Pas fillimit të pushtimit rus të Ukrainës, disa sipërmarrës rusë i zhvendosën bizneset e tyre në Bosnje. Disa të tjerë i thanë më parë Radios Evropa e Lirë se e bënë këtë për shkak të sanksioneve dhe problemeve me pagesat ndërkombëtare, me qëllim që të vazhdonin më lehtë punën jashtë vendit.
Në katër vjetët e fundit, 50 qytetarë rusë kanë themeluar kompani në Republikën Sërpska, sipas të dhënave të ofruara për Radion Evropa e Lirë nga Agjencia për Ndërmjetësim, Informacion dhe Shërbime Financiare (APIF), ndërsa këto të dhëna nuk janë të disponueshme për Federatën e Bosnjës.
Këto janë kryesisht kompani më të vogla që janë të regjistruara, ndër të tjera, për konsulencë biznesi dhe menaxhimi, programim kompjuterik dhe shërbime të tjera të IT-së, tregti dhe ndërtim.
Midis tyre është kompania IREQ, e regjistruar këtë vit në Banjallukë për tregtinë e makinerive dhe pajisjeve, dhe në pronësi të Aleksandar Gennadievich Zamakhin.
Zamakhin është ish-pronari i kompanisë FAM Robotics, e cila ishte nën sanksione të SHBA-së për shkak të lidhjeve të saj me sektorët ushtarakë dhe industrialë rus.
Qeveria e Republikës Sërpska mbështeti propozimin e tij për të marrë shtetësinë e Bosnjës, duke shpjeguar se ai dëshiron të transferojë kapacitetet e biznesit në atë njësi dhe të investojë atje. Ende nuk ka një vendim nga Këshilli i Ministrave të Bosnjës për kërkesën e tij, dhe ai nuk iu përgjigj një kërkese për një intervistë.
Një kompani në atë entitet u themelua gjithashtu nga rusi Andrei Beker, i cili është i lidhur me trajnimin e moldavëve për të shkaktuar trazira në atë vend.
Më parë, faqja e internetit ukrainase Mirotvorets, e cila publikon baza të dhënash të "terroristëve, separatistëve, mercenarëve, kriminelëve të luftës dhe vrasësve pro-rusë", e identifikoi Beckerin si anëtar të grupit paramilitar rus të mercenarëve Ëagner.
Kush i rekomandon kandidatët?
Që nga fillimi i vitit 2023, 43 të huajve u është dhënë shtetësia e Bosnjës bazuar në mekanizmin e përfitimit të veçantë për vendin, ndërsa Ministria ka pranuar 56 aplikime gjatë asaj periudhe.
Shtetësi iu dhanë, ndër të tjerë, biznesmenëve dhe atletëve nga Rusia, Turqia, Serbia dhe Kroacia.
Rekomandimet ofrohen nga ministritë përkatëse, Dhoma e Tregtisë së Jashtme e Bosnjës, qeveritë e entiteteve dhe e Distriktit të Bërçkos, dhomat e tregtisë së entiteteve, Komiteti Olimpik i Bosnjës dhe federatat e regjistruara sportive.
Ato janë pjesë e dokumentacionit mbi bazën e të cilit Ministria e Çështjeve Civile e Bosnjës përgatit çështjen, dhe vendimi përfundimtar për shtetësinë merret nga Këshilli i Ministrave i Bosnjës.
Mirsad Jasharspahiq, president i Dhomës së Tregtisë të Federatës së Bosnjës, i thotë Radios Evropa e Lirë se kur jepen rekomandime, merren në konsideratë treguesit ekonomikë, programi i punës, investimet ekzistuese dhe të shpallura, si dhe kontaktet në komunitetin e biznesit.
Duke theksuar se nuk ishte i informuar për raste specifike të mungesës së rezultateve të biznesit, ai tha se dhomat e tregtisë nuk propozojnë kandidatë për shtetësi, por japin rekomandime për njerëzit që kanë aplikuar tashmë.
"Ne kemi bërë rekomandime disa herë kur kemi ndier se na duhej të tërhiqnim investime. Ka pasur edhe raste kur kemi parë se nuk kishte kushte për këtë, sepse nuk kishte asnjë tregues për investime dhe biznes. Dhomat veprojnë me kujdes, por ato nuk janë inspektorë. Ato kanë institucione që duhet të merren me abuzimet", tha ai.
Shpallja e rregullave më të rrepta
Ligji për Shtetësinë e Bosnjës parashikon natyralizimin e rregullt të të huajve të cilët, ndër të tjera, duhet të kenë marrë leje qëndrimi të përhershëm në Bosnje për të paktën tri vjet dhe të plotësojnë kërkesa të tjera.
Një bazë e veçantë ofrohet për personat që konsiderohen të jenë me përfitim të veçantë për Bosnjën, për shkak të kontributit të tyre të pritur në ekonomi, sport, kulturë ose shkencë.
Në këto raste, bëhet një përjashtim nga disa kushte të natyralizimit të rregullt, duke përfshirë të paktën tri vjet qëndrim të përhershëm dhe heqje dorë nga shtetësia e mëparshme.
Procedura për dhënien e shtetësisë personave me interes të veçantë rregullohet nga një rregullore e vitit 2009. Ministria e Çështjeve Civile e Bosnjës ka përgatitur një tekst të ri që synon të shtrëngojë dhe rregullojë më saktë këtë procedurë.
Në shpjegim, thuhet se një numër i madh aplikantësh marrin lehtësisht rekomandime nga organet kompetente, me shpjegime të shkurtra dhe të paplota, dhe se midis tyre ka edhe nga ata që nuk janë persona me përfitim të veçantë për Bosnjën.
Rregullorja e re ngushton rrethin e institucioneve që mund të nominojnë individë për shtetësi, dhe Dhoma e Tregtisë së Jashtme e Bosnjës dhe dhomat e tregtisë së entiteteve janë të përjashtuara nga ky proces.
Sipas Rregullores në fuqi që nga viti 2009, Ministria kontrollon nëse një person përbën kërcënim për sigurinë kombëtare dhe nëse atij ose asaj i është dhënë urdhër për dëbim nga Bosnja. Rregullorja e re specifikon se ajo merr të dhëna nga Shërbimi i Bosnjës për Çështjet e të Huajve dhe Agjencia e Inteligjencës dhe Sigurisë e Bosnjës.
Rregullorja e re u diskutua në seancën e Këshillit të Ministrave të Bosnjës më 30 korrik, por nuk mori mbështetjen e nevojshme në rundin e parë të votimit.
Paralajmërime nga BE-ja
Dhënia e shtetësisë personave me interes të veçantë lejohet gjithashtu me ligj në Serbi, i cili vendoset nga Qeveria e Serbisë. Në raste të tilla, nuk është e nevojshme të përmbushen kërkesat e procedurës së rregullt që lidhet me vendbanimin e mëparshëm në Serbi dhe heqjen dorë nga shtetësia ekzistuese.
Që nga viti 2022, më shumë se 200 shtetasve rusë u është dhënë shtetësia sipas kësaj dispozite, tha Komisioni Evropian në një raport në fund të vitit 2025, duke vënë në dukje se profilet e disa prej tyre kishin ngritur shqetësime në BE.
Komisioni Evropian i ka kërkuar Serbisë të mos u japë shtetësi përmes procedurave të përshpejtuara qytetarëve të vendeve që paraqesin rrezik sigurie për BE-në dhe të sigurojë kontrolle të mjaftueshme sigurie.
Një analizë e Radios Evropa e Lirë ka treguar se në gjysmën e parë të këtij viti, qeveria serbe u dha katër herë më shumë shtetësi qytetarëve rusë sesa të gjithë të tjerëve. Midis tyre janë edhe qytetarë rusë që janë nën sanksione ndërkombëtare.
Në fillim të vitit, Valery Kazikayev, i cili ka qenë në listën e sanksioneve të SHBA-së që nga prilli i vitit 2023, iu dha shtetësia serbe për shkak të lidhjeve të tij biznesore me oligarkun rus Alisher Usmanov, i cili ka lidhje të ngushta me Kremlinin.
Përjashtime nga përmbushja e të gjitha kushteve për dhënien e shtetësisë parashikohen edhe nga ligjet e Malit të Zi, kur ekziston një vlerësim se kjo është në interes të shtetit.
Kjo dispozitë ishte gjithashtu baza për programin e shtetësisë ekonomike, të prezantuar në vitin 2019, i cili u lejonte të huajve që investonin në vend të merrnin pasaportë.
Sipas Agjencisë Malazeze të Investimeve, 807 shtetësi u dhanë përpara se programi të shfuqizohej, kryesisht personave nga Rusia dhe Kina.
Programi u shfuqizua në fund të vitit 2022, pas vitesh paralajmërimesh nga Komisioni Evropian në lidhje me rreziqet e sigurisë dhe migracionit.