Lista Studentore ka arritur një sukses që shënon një brez, thotë Nikola Xaviereff-Weckwerth, ekspert për çështjet e Ballkanit nga organizata joqeveritare Këshilli Gjerman për Marrëdhënie me Jashtë, duke komentuar rezultatin e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare në Serbi.
Ai shton se Aleksandar Vuçiq, udhëheqësi i Partisë Përparimtare Serbe (SNS), e cila e ka qeverisur vendin për plot katërmbëdhjetë vjet, mbetet një faktor që do t’u “qëndrojë pas qafe” fituesve të zgjedhjeve.
“Rezultati zgjedhor pasqyron se shoqëria serbe është e polarizuar. Megjithatë, jo në raportin 50 me 50, por në një sistem që nuk është i ndershëm dhe nuk është i drejtë. Mund të themi se studentët me gjasë kanë mbështetje më të madhe se këto 52 për qind, por u është dashur të luftojnë kundër një sistemi që është plotësisht i pabalancuar. Kështu që kjo është një fitore e një brezi, një fitore kontinentale për gjithë Evropën”, thotë Xaviereff-Weckwerth në një bisedë për Radion Evropa e Lirë (REL), pak pasi Vuçiqi e pranoi humbjen.
Sipas rezultateve paraprake të vëzhguesve të zgjedhjeve, “Lista studentore” mori rreth 52 për qind të votave, dhjetë për qind më shumë se lista “Serbia e Bashkuar”, të cilës i printe Aleksandar Vuçiq.
Kandidatët në "Listën Studentore" u përcaktuan nga kuvendet e fakulteteve, të cilat u shndërruan në forcën kryesore politike gjatë protestave dyvjeçare të përqendruara në kërkesat kundër korrupsionit dhe për sundimin e ligjit.
Çfarë pritet më tej?
Radio Evropa e Lirë: Në fjalimin e tij, Vuçiq ia uroi fitoren palës kundërshtare dhe, njëkohësisht, përdori një fjalor që mund të cilësohet si gjuhë urrejtjeje. A shohim këtu elemente të përditshmërisë së ardhshme politike në Serbi?
Xaviereff-Weckwerth: Sigurisht. Konflikti në shoqërinë dhe në politikën serbe nuk do të zhduket. Tani do të shohim një mënyrë të re të politizimit të shoqërisë. Kjo do të jetë një logjikë e re, ku ekziston një shtresë e re e shoqërisë që do të jetë aktive në parlament dhe në institucionet shtetërore, do të përpiqet t’i marrë levat e pushtetit, por, natyrisht, kjo nuk do të jetë as e lehtë, as e shpejtë.
Sa i përket Vuçiqit, i cili tani do të ulet në ulëset e parlamentit, ai po e shfrytëzon pranimin e humbjes për t’u pozicionuar që tani për veprimtarinë e tij në periudhën e ardhshme.
Mendoj se është e rëndësishme të theksohet se tani kemi edhe zgjedhjet presidenciale dhe, natyrisht, studentët dhe opozita kanë marrë hov. Duhet pritur që të qetësohen tensionet dhe zgjedhjet për president të përgatiten me kujdes.
Sa i përket periudhës pas Vitit të Ri, mendoj se, gjithsesi, do të ketë shumë taktika të pista dhe shumë demagogji nga Vuçiq dhe kolegët e tij në parlament.
Në thelb, pjesa më e vështirë e punës, në njëfarë mënyre, fillon pikërisht tani. Këtë e kemi parë edhe në vende të tjera, si në Poloni, ashtu edhe në Itali. Kur e djathta largohet nga pushteti dhe në qeverisje vijnë socialdemokratët apo centristët, ata nuk mund t’u ofrojnë qytetarëve aq shpejt politikat dhe rezultatet që do të dëshironin.
A është pushteti i ri i majtë, i djathtë apo i qendrës?
Radio Evropa e Lirë: Lëvizjen studentore nuk mund ta vendosim as në të majtë, as në të djathtë, as në qendër. Ajo po shkon drejt shumicës në parlament, ndërsa njëkohësisht nuk ka as kandidat për kryeministër. Si mund t’u jepet përgjigje kaq shumë të panjohurave?
Xaviereff-Weckwerth: Taktika e tyre ishte të mos kishin një figurë që do t’i printe kësaj lëvizjeje, në mënyrë që pala tjetër, përkatësisht partia e Vuçiqit, të mos mund t’i sulmonte.
Ajo që mund të themi për Listën Studentore është se kjo është një lëvizje revolte. Ajo lindi nga frustrimi për gjithçka brenda shtetit me të cilën pjesëtarët e saj nuk janë të kënaqur. Mund të kthehemi te viti 2024, te shembja e strehës dhe gjithçka që ndodhi - përkatësisht, te gjithçka që nuk ndodhi, por që duhej të kishte ndodhur në një shtet ku sundon ligji.
Kështu që unë tani nuk do të flisja për atë se si do të jetë politika e tyre ekonomike, si do të jetë politika e tyre e jashtme.
Por, ajo që mund të them është se bëhet fjalë për një politikë të pastrimit të shtëpisë së vet. Për pastrimin dhe nxjerrjen në pah të gjithçkaje që është rrënuar e ndryshkur brenda sistemit, në përpjekje për të vendosur një shtet ligjor, një shtet me institucione funksionale, ku rëndësi kanë proceset dhe jo demagogjia apo individët që mbizotërojnë mbi politikat.
Në njëfarë mënyre kam pritshmëri të mëdha, sepse ajo që mund të merrnim nga vazhdimi i qeverisjes së Vuçiqit dhe partisë së tij do të ishte një autokratizim i mëtejshëm.
Në njëfarë mënyre, kam pritje të mëdha, sepse vazhdimi i qeverisjes së Vuçiqit dhe partisë së tij do të na sillte një thellim të mëtejshëm të autoritarizmit.
Në thelb, ajo që do të marrim me Listën Studentore do të jetë një përpjekje për liberalizim. Por, ky nuk është liberalizëm; është një përpjekje.
Mendoj se do t’u duhet pak kohë që të shprehen se çfarë do të bëjnë dhe si do të veprojnë, çfarë qasjeje do të kenë ndaj Rusisë dhe Amerikës. Sa i përket Bashkimit Evropian, ndoshta do të artikulojnë, në njëfarë mënyre, një fillim të ri të marrëdhënieve mes BE-së dhe Serbisë.
A ndryshon qëndrimi ndaj Rusisë dhe Kinës?
Radio Evropa e Lirë: Po ndaj Rusisë?
Xaviereff-Weckwerth: Mendoj se qeveria e re, në njëfarë mënyre, do ta ketë fatin që Rusia nuk ka kohë të merret me të dhe se mund ta vazhdojë politikën e deritanishme, pa ndërhyrë drejtpërdrejt në marrëdhëniet me Rusinë. Me gjasë nuk do t’i vendosë sanksione Rusisë, përveç nëse do të ketë ndonjë presion jashtëzakonisht të madh nga Bashkimi Evropian. Nuk e shoh një gjë të tillë.
Natyrisht, duhet të shohim se si do të përfundojnë këto negociata mes NIS-it, Industrisë së Naftës së Serbisë, dhe MOL-it. [Rusia po negocion me kompaninë hungareze MOL për shitjen e NIS-it, në mënyrë që Serbia t’i shmangë sanksionet amerikane për shkak të pjesëmarrjes së lartë të kapitalit rus në pronësi, shën. i red.] Kjo ende nuk ka përfunduar, por është diçka e trashëguar nga sistemi i mëparshëm, kështu që ata, në thelb, mund ta çojnë deri në fund.
Për mua, Kina është më interesantja. Do të thosha se Kina është shumë më interesante se Amerika.
Radio Evropa e Lirë: Pse?
Xaviereff-Weckwerth: Sepse gjatë tre-katër vjetëve të fundit, nga ato katër shtylla të politikës ndërkombëtare, Kina ka qenë e vetmja shtyllë e qëndrueshme për Serbinë. Është fuqia botërore me të cilën Vuçiq ia ka dalë të ruajë marrëdhënie të mira dhe të sigurojë diçka për shtetin.
A mund të ruhet rritja ekonomike e Serbisë?
Radio Evropa e Lirë: A do të nënkuptojë kjo edhe një ndryshim në mënyrën se si Kina e sheh Serbinë?
Xaviereff-Weckwerth: Mendoj se Kina do të jetë pragmatike. Nga ana tjetër, për Listën Studentore do të jetë shumë e rëndësishme që të vazhdojë rritja ekonomike në Serbi.
Sepse një gjë mund të thuhet: gjatë udhëheqjes së Vuçiqit është shënuar rritje ekonomike. Natyrisht, jo falë vetëm atij, por për shkak të disa faktorëve.
Në shoqëri ka pabarazi, por megjithatë ka pasur rritje dhe janë realizuar shumë projekte infrastrukturore, ndonëse mjaft prej tyre lidhen me shuma të dyshimta parash.
Por, mendoj se kjo është diçka ku edhe kjo lëvizje do të duhet ta dëshmojë veten: si ta ruajë atë që është e mirë dhe si ta heqë atë që është e keqe.
A mund të marrë frymë më lirshëm rajoni?
Radio Evropa e Lirë: Lëvizja studentore ka folur pak për çështjet e politikës globale dhe rajonale, por disa gjëra janë të qarta. Nuk synon t’i vendosë sanksione Rusisë, ndërsa sa i përket rajonit, për të Kosova është pjesë e Serbisë dhe ajo angazhohet për marrëdhënie të ngushta me Republikën Sërpska. Përse, sipas jush, ky ndryshim megjithatë mund të jetë lajm i mirë për rajonin?
Xaviereff-Weckwerth: Ekziston bindja se Serbia, si shteti më i madh, është çelësi i stabilitetit dhe i ekuilibrit rajonal. Kjo do të thotë se mes shteteve të Ballkanit Perëndimor ekziston një raport i caktuar forcash që e ruan ekuilibrin.
Nga ky këndvështrim, Serbia është parë si faktor stabiliteti. Megjithatë, kritikët thonë gjithmonë se Serbia është një faktor i qëndrueshëm destabilizimi.
Mendoj se me këtë ndryshim pushteti, Serbia do të bëhet pak më e qëndrueshme në marrëdhëniet me shtetet e rajonit, përfshirë Bosnje e Hercegovinën, Malin e Zi dhe Kosovën.
Sipas meje, këtu është më e rëndësishmja të theksohet se Bosnja ka problemet e veta të brendshme, ndërsa Kosova është një çështje e madhe problematike.
Ajo ku do të përqendrohesha unë është Mali i Zi, i cili tani po e përmbyll rrugën e integrimit në BE. Ka pasur probleme dhe ndikime, përkatësisht frikë se do të kishte ndikim negativ nga Beogradi gjatë kësaj faze të fundit të integrimit në BE.
Pikërisht këtu shoh se pushteti i ri mund të luajë rol pozitiv: suksesi i Malit të Zi të mos shihet si dështim i Serbisë dhe të mos ketë veprimtari hibride që do ta ngadalësonin këtë proces apo do të përhapnin një politikë urrejtjeje ndaj Malit të Zi.
25 tetori dhe 5 tetori – a ka ngjashmëri?
Radio Evropa e Lirë: Kjo nuk është hera e parë që Serbisë i ndodh diçka e tillë në historinë e afërt. Ajo që ndodhi sot, në shumë aspekte, kujton 5 tetorin e vitit 2000, kur u rrëzua Sllobodan Millosheviqi. Dhe e dimë se si përfundoi ai eksperiment. Të gjitha rreziqet janë ende të pranishme. Çfarë mund të ngjallë besim se një skenar i ngjashëm nuk do të përsëritet?
Xaviereff-Weckwerth: Në deklaratën e tij, Aleksandar Vuçiq tha, në fakt, se e dimë se si ka qenë në vitin 2000. Prandaj mendoj se nuk po e shohim fundin e Aleksandar Vuçiqit. Ai, pa dyshim, do të jetë aktor politik edhe për shumë vjet.
Mendoj se për Listën Studentore është shumë e rëndësishme që tani t’ua paraqesë njerëzve planin dhe programin e vet: çfarë synon të bëjë, si dhe përse.
Sepse, nëse nuk e bën këtë, pas vetes ka një bishë politike, një makineri politike që do t’i qëndrojë pas qafe dhe që do t’i shfrytëzojë me shumë shkathtësi problemet, lapsuset dhe gabimet e saj, duke i instrumentalizuar në mënyrën më të efektshme.
Prandaj them se tani do të jetë një betejë e vështirë. Lëvizja Studentore meriton përgëzime për këtë arritje historike. Ky është një simbol për një brez, një fitore me përmasa kontinentale. Por, pjesëtarët e saj duhet ta kuptojnë se tani i pret një punë e madhe dhe se atë që duan të bëjnë duhet t’ua paraqesin njerëzve si plan dhe program, t’i përveshin vërtet mëngët dhe të punojnë.
Çfarë mund të mësojë Evropa?
Radio Evropa e Lirë: Në këtë kuptim, çfarë tregon rasti i Vuçiqit në kontekstin e populizmit evropian? Në çfarë mase është ai vërtet i veçantë?
Xaviereff-Weckwerth: Populizmi dhe forcimi i autoritarizmit në shoqërinë serbe që nga viti 2012 kanë megjithatë një karakter të veçantë, sepse Serbia nuk është brenda kuadrit të institucioneve evropiane, ku ekzistojnë disa mekanizma kontrolli dhe ekuilibri, disa leva dhe një sistem ku pushteti është i ndarë.
Kjo është e para. Së dyti, këto zgjedhje dhe frustrimin e popullsisë në Serbi duhet t’i lidhim me një frustrim të përgjithshëm në Evropë. Sepse ajo që ndodh në Itali apo në Paris ka jehonë dhe, natyrisht, ngjashmëri e paralele me atë që përjetojnë njerëzit që jetojnë në Serbi.
Kjo është ajo pjesë e globalizimit që na mundëson të gjithëve të jetojmë në një hapësirë të përbashkët kohore, shoqërore dhe teknologjike, ku ndajmë frustrimet dhe gëzimet, por shohim edhe çfarë nuk funksionon.
Dhe kriza e demokracisë, e demokracisë liberale, nuk është e pranishme vetëm në vendet e Bashkimit Evropian, por as vetëm në Serbi.
Kjo krizë ekziston dhe merr forma të ndryshme. Por, gjithsesi, njerëzve në Serbi u është dashur të luftojnë dhe të përpiqen shumë më tepër sesa njerëzve që jetojnë në demokracitë e qëndrueshme të Bashkimit Evropian.
