Më 5 shkurt skadon një traktat që kufizon numrin e kokave të dislokuara bërthamore nga Rusia dhe Shtetet e Bashkuara, duke bërë që për herë të parë në më shumë se gjysmë shekulli që programet bërthamore të Kremlinit dhe Uashingtonit të jenë të pakufizuara nga limitet numerike.
Moska e kishte “pezulluar” traktatin New START më 2023 si përgjigje ndaj mbështetjes ushtarake të SHBA-së për Ukrainën. Uashingtoni u përgjigj në të njëjtën mënyrë, duke e bllokuar praktikisht marrëveshjen e armëve, megjithëse ajo zyrtarisht mbeti në fuqi.
Në shtator, presidenti rus, Vladimir Putin, sugjeroi se do të respektonte termet kyç të traktatit – që përfshin kufizimin deri në 1.550 koka bërthamore, të gatshme për sulm, për secilin vend – edhe për një vit tjetër. Presidenti amerikan, Donald Trump, u përgjigj pozitivisht ndaj kësaj qasjeje të Kremlinit, duke u thënë gazetarëve se i dukej “një ide e mirë”, por përpjekjet e fundit të Moskës për formalizmin e marrëveshjes janë përballur me heshtje. Departamenti amerikan i Shtetit refuzoi të komentojë mbi statusin e paktit bërthamor, duke ridrejtuar pyetjet e Radios Evropa e Lirë te Shtëpia e Bardhë.
Pavel Podvig, hulumtues i lartë në Institutin e Kombeve të Bashkuara për Kërkime mbi Çarmatimin (UNIDIR), i tha Radios Evropa e Lirë se nuk ka tregues që do të ketë një zgjatje në çastin e fundit të termave kyç të traktatit. Eksperti i armëve bërthamore tha se beson se një shkallë e përhapjes bërthamore është shumë e mundshme në një të ardhme të afërt.
“Mendoj se ajo që do të ndodhë është që SHBA-ja do të lëvizë për të rritur numrin e kokave të dislokuara bërthamore”, tha Podvig, duke shtuar se një rritje e tillë, të paktën në terma afatshkurtër, mund të realizohet relativisht lehtë, duke vendosur koka shtesë bërthamore në armët ekzistuese, sikurse është Minuteman III.
Shtetet e Bashkuara aktualisht kanë të dislokuara 400 raketa balistike ndërkontinentale Minuteman III (ICBM), gati për lëshim në të gjithë Rrafshin e Madh të vendit. Secila raketë mban një kokë bërthamore, në përputhje me kufizimet e traktatit New START, por është e aftë të mbajë deri në tre. Çdo kokë bërthamore, e vendosur brenda një “mjeti rikthimi” në formë koni, mund të ndahet në fazën e fundit të fluturimit të raketës për të goditur caqe të ndryshme.
Prandaj, trefishimi i numrit të kokave bërthamore të gatshme për lëshim përmes raketave balistike ndërkontinentale do të ishte relativisht i thjeshtë.
“Hamendësimi im është se kjo do të bëhej relativisht shpejt”, tha Podvig. Rusia, po ashtu, është në gjendje të instalojë koka shtesë bërthamore në armët ekzistuese, duke rritur arsenalin e saj, të gatshëm për sulm, me rreth 60 për qind nëse hiqen kufizimet e traktatit New START.
Një arsye për hezitimin e SHBA-së për kufizimin e arsenalit të saj bërthamor është ngritja e një superfuqie të tretë bërthamore, e cila mezi paramendohej kur New START u nënshkrua më 2010.
“Dallimi më i madh në peizazhin e armëve bërthamore është shfaqja e Kinës si një sfidë për SHBA-në dhe Rusinë si shtete dominuese të botës sa i përket arsenaleve bërthamore”, i tha REL-it, William Moon, ish-menaxher i lartë i programit për Reduktimin e Kërcënimeve Bashkëpunuese.
Moon, i cili ka përvojë në terren duke inspektuar objektet bërthamore të Rusisë, shtoi se “pa një kuptim më të mirë të qëllimeve të Kinës, si SHBA-ja, ashtu edhe Rusia, do të jenë hezituese që të kufizojnë inventarët e tyre bërthamorë dhe planet për modernizimin e tyre”.
Një raport i Pentagonit i vitit 2022 vlerësoi se Kina “ka të ngjarë të ketë një arsenal prej rreth 1.500 kokash bërthamore” deri në vitin 2035.
Podvig tha se me SHBA-në që pritet të përballet së shpejti me dy fuqi rivale bërthamore, “amerikanët po i thonë vetes: ‘Shiko, Kina ka rreth 300 silose, pra do të ketë 300 raketa dhe ne nuk kemi mjaft koka bërthamore për t’i shënjestruar të gjitha’. Dhe, plani është: ‘Do të dislokojmë më shumë koka bërthamore dhe do t’i shënjestrojmë të gjitha”. Por, shton ai, pasoja mund të jetë një garë armatimesh e ngjashme me atë të Luftës së Ftohtë, ku Kina më pas vendos: “Epo, ndoshta na duhen edhe më shumë silose”.
Potenciali që një garë e re armësh të nisë që muajin e ardhshëm ka bërë që mbështetësit e kontrollit të armëve bërthamore të bëjnë thirrje për përpjekje të reja për të kufizuar fuqinë shkatërruese që mund t’i japë fund qytetërimit.
Daryl Kimball, drejtori ekzekutiv i Shoqatës për Kontrollin e Armëve, i tha REL-it se “realiteti është se më shumë armë bërthamore nuk do ta bëjnë askënd më të sigurt. Shtetet e Bashkuara tashmë kanë një forcë masive bërthamore, shkatërruese dhe në masë të madhe të paprekshme, e cila është më se e mjaftueshme për të penguar një sulm bërthamor nga Kina, Rusia apo çdo shtet tjetër që ka armë bërthamore”.
Rritja e fuqisë bërthamore të Rusisë dhe SHBA-së, sipas tij, “mund ta destabilizojë edhe më tej ekuilibrin e ndërsjellë të terrorit bërthamor: do të rëndonte programin amerikan të modernizimit bërthamor, i cili tashmë është i kushtueshëm dhe do ta shtynte Kinën që të përshpejtojë ndërtimin e arsenalit të saj bërthamor”.
Në prag të hyrjes në një territor të pashkelur të epokës bërthamore, Kimball tha se “qytetërimi mbetet i lidhur në mënyrë të rrezikshme me ekzistencën e armëve bërthamore dhe me strategjitë e rrezikshme e të ndërlidhura të frenimit bërthamor të shteteve që kanë armë bërthamore dhe të aleatëve të tyre”.