Ndërsa presidenti amerikan, Donald Trump, përfundonte një takim me rëndësi lidhur me një marrëveshje të mundshme me Iranin, shumë pyetje të rëndësishme mbeteshin ende të hapura: pasurimi i uraniumit nga Irani, fati i rezervave të tij bërthamore, lehtësimi i sanksioneve dhe rihapja e Ngushticës së Hormuzit.
Për të kuptuar se ku qëndrojnë negociatat dhe nëse diplomacia mund të parandalojë ende një përshkallëzim tjetër, Radio Evropa e Lirë bisedoi me Ethan A. Goldrich, diplomat veteran amerikan që ka shërbyer nën administrata të ndryshme, së fundmi si zëvendësndihmës sekretar i Shtetit për çështjet e Lindjes së Afërt nga viti 2021 deri në vitin 2024.
"Ide thelbësisht të ndryshme"
Radio Evropa e Lirë: Zyrtarët amerikanë tani thonë se korniza për zgjatjen e armëpushimit me Iranin është afër përfundimit, por ende nuk është finalizuar. Sipas jush, çfarë po e pengon marrëveshjen?
Ethan A. Goldrich: Edhe në këtë moment kur presidenti Trump po vendos nëse do të ecë përpara me versionin aktual të marrëveshjes apo jo, mendoj se ajo që e ka penguar marrëveshjen që nga 8 prilli, kur u arrit armëpushimi, është se SHBA-ja dhe Irani duket se kanë disa ide thelbësisht të ndryshme për atë se çfarë duhet ose nuk duhet të diskutohet në këtë moment.
Nga ana amerikane, presidenti Trump ka qenë shumë i qartë vazhdimisht se Irani nuk mund të ketë armë bërthamore. Nga ana iraniane, ata mendojnë se kanë të drejtë të natyrshme të pasurojnë uranium ose të zhvillojnë kapacitete bërthamore — sipas tyre jo për armë. Në këtë aspekt, ata kanë qenë shumë konsekuentë gjatë negociatave duke thënë se nuk janë të gatshëm të japin llojin e garancive që SHBA-ja dëshiron të shohë lidhur me atë që po bëjnë me kapacitetet e tyre bërthamore.
Nga ana amerikane, kemi qenë gjithashtu shumë të qartë se Ngushtica e Hormuzit duhet të rihapet, ndërsa iranianët po mbajnë një qëndrim tjetër për rihapjen e saj.
Mendoj se këto janë çështjet kryesore. Pastaj, për çdo çështje tjetër, mendoj se nuk ka pasur marrëveshje. Ka ide dhe kërkesa shumë të qarta nga SHBA-ja dhe pastaj një pikëpamje të ndryshme iraniane. Deri më tani, iranianët nuk janë ndier të detyruar të ndryshojnë pozicionet e tyre, kështu që do të shohim se çfarë ndodh sot.
Radio Evropa e Lirë: Shtëpia e Bardhë thotë se mosmarrëveshja tani përqendrohet kryesisht te pasurimi i uraniumit dhe kufizimet e rezervave bërthamore. Sa e vështirë është që ky hendek të kapërcehet përmes diplomacisë?
Ethan A. Goldrich: Kur presidenti Trump flet drejtpërdrejt për këtë çështje, ndonjëherë ai flet për dërgimin e trupave amerikane — mendoj se në postimin e tij të fundit në Truth Social ai foli për trupa amerikane që do të shkonin për të gërmuar uraniumin, ndoshta së bashku me Agjencinë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA), ose në koordinim me autoritetet iraniane.
Por jam i sigurt se kjo është një ide e vështirë për iranianët — që SHBA-ja të jetë atje dhe të gërmojë uraniumin e pasuruar në nivele të larta. Pastaj shtrohet pyetja: ku do të shkojë ai uranium nëse gjendet, identifikohet dhe hiqet? A do të largohet nga vendi i tyre?
Ne sigurisht duam që ai të largohet, dhe mendoj se kanë qarkulluar ide të ndryshme për vendin ku mund të dërgohet. Por meqenëse askush nuk e ka parë realisht se çfarë përmbajnë negociatat apo marrëveshja, nuk e dimë se si do të funksionojë kjo.
Radio Evropa e Lirë: A është këmbëngulja e Iranit për të ruajtur kapacitetet e pasurimit të uraniumit një vijë e kuqe që Uashingtoni mund ta pranojë realisht?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se ka qenë shumë e vështirë për SHBA-në, e cila mori pjesë në operacionin “Midnight Hammer” për të shkatërruar kapacitetet bërthamore iraniane dhe uraniumin e pasuruar në nivele të larta në qershor, dhe më pas u përfshi sërish në një konflikt në shkurt me këtë si një nga objektivat kryesore.
Prandaj duhet të jetë absolutisht e qartë se si po zgjidhet kjo çështje, sepse mendoj se ajo ishte shkaku kryesor i konfliktit. Nëse nuk zgjidhet qartë në këtë moment, atëherë do të ketë raunde të tjera të këtij konflikti.
Kemi parë përpjekje të mëparshme diplomatike për t’u marrë me këtë çështje dhe administrata Trump në fund u tërhoq nga JCPOA-ja [marrëveshja bërthamore e vitit 2015], sepse mendonte se ajo nuk ishte mënyra e duhur dhe efektive për ta trajtuar problemin. Tani kemi parë edhe raunde veprimesh ushtarake për t’u marrë me të, përpara rikthimit në negociata.
Por në të gjitha këto rrethana, pa një zgjidhje të qartë të kësaj çështjeje, mendoj se ne thjesht vazhdojmë të tërhiqemi në gjithnjë e më shumë raunde të këtij konflikti.
"Çdo pjesë e botës"
Radio Evropa e Lirë: Korniza e propozuar do të përfshinte edhe rihapjen e Ngushticës së Hormuzit. Sa e rëndësishme është kjo çështje për diplomacinë më të gjerë?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se kjo çështje është shumë e rëndësishme. Për fillim, pasojat ekonomike të mbylljes së Ngushticës së Hormuzit prekin çdo pjesë të botës, sepse burimet që normalisht kalojnë përmes saj nuk po dalin më. Kjo po rrit çmimet e naftës dhe çmime të tjera. Po shkakton probleme ekonomike në vende anembanë botës.
Edhe këtu në SHBA, ku jemi disi më të mbrojtur se shumë vende të tjera sepse kemi burimet tona, të gjithë e shohim sa shumë është rritur çmimi i karburanteve. Prandaj kjo çështje duhet të zgjidhet.
Ekziston gjithashtu edhe koncepti më i gjerë i lirisë së lundrimit — Ngushtica e Hormuzit nuk është e vetmja ngushticë detare në botë. Ka edhe zona të tjera që konsiderohen rrugë ujore ndërkombëtare dhe nuk duhet të jenë nën kontrollin e ndonjë shteti të veçantë, edhe nëse ndodhen pranë territorit të tij.
Një lëshim lidhur me Ngushticën e Hormuzit dhe statusin e saj mund të krijojë lehtësisht precedentë për rrugë të tjera ujore në pjesë të ndryshme të botës dhe të shkaktojë kriza të ardhshme larg Iranit.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndikimi u japin ende sanksionet Uashingtonit në këtë fazë?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se sanksionet i kanë dhënë SHBA-së shumë ndikim. Ato janë zhvilluar me kalimin e kohës në koordinim me vende të tjera, me aleatët tanë, me anëtarë të tjerë të OKB-së dhe përmes sanksioneve tona të brendshme.
Ka shumë shtresa sanksionesh që kanë kufizuar aftësinë e Iranit për të shkaktuar edhe më shumë probleme dhe kaos sesa ka shkaktuar tashmë, dhe ato kanë qenë mjeti ynë për të nxitur ndryshime në sjelljen e tij. Ato ndoshta ndihmuan që iranianët të hynin në negociatat fillestare për JCPOA-në.
Por nga këndvështrimi iranian, ata duan që sanksionet të lehtësohen ose të hiqen. Ekonomia e tyre ka vuajtur dhe ata duan të ulin presionin nën të cilin ndodhen. Kjo është qartë një nga kërkesat e tyre kryesore në këtë moment.
Megjithatë, mendoj se është sfidë për administratën të gjejë mënyrën se si ta adresojë këtë shqetësim iranian pa u dukur sikur po zbutet më shumë në çështjen e sanksioneve sesa administratat e mëparshme.
Prandaj, sanksionet janë një tjetër çështje kyçe ku është e vështirë të shihet se si pikëpamja amerikane do të arrijë në një pikë ku edhe pikëpamja iraniane mund të pajtohet.
"Diplomacia kërkon konfidencialitet"
Radio Evropa e Lirë: Duke pasur parasysh se keni punuar gjatë gjithë karrierës suaj në diplomacinë e Lindjes së Mesme, a rrezikojnë deklaratat publike nga Teherani dhe Uashingtoni të minojnë negociatat private?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se konfidencialiteti ka rëndësi të madhe në negociatat diplomatike, shpesh për të arritur në pikën ku mund të diskutohen gjëra që ende nuk janë gati të debatohen publikisht ose për të testuar ide të reja. Prandaj diplomacia tradicionale kërkon një nivel të caktuar konfidencialiteti.
Po jetojmë në një epokë tjetër, ku shumë gjëra bëhen publike ose dalin në publik shumë shpejt për shkak të teknologjive që kemi në dispozicion. Mendoj se në disa mënyra qeveritë janë përshtatur me këtë realitet dhe kanë filluar të publikojnë më shumë informacione më shpejt sesa do të kishin bërë në negociata të mëparshme.
Mendoj se ndonjëherë kjo mund ta dëmtojë një negociatë. Herë pas here mund ta ndihmojë. Por në fund të fundit, diplomacia është një aftësi dhe diplomatët janë njerëz që trajnohen gjatë gjithë jetës së tyre për ta ushtruar atë.
Do të ishte e dobishme t’u jepej mundësia të punojnë mbi një problem kaq të vështirë dhe kompleks, në vend që komunikimi publik të bëhej mënyra kryesore për ta çuar çështjen përpara.
Radio Evropa e Lirë: Ministri i Jashtëm i Pakistanit ishte sot në Uashington, ndërsa Katari dhe Omani vazhdojnë të luajnë role ndërmjetësuese. Çfarë na tregon kjo për peizazhin diplomatik rajonal?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se kemi të bëjmë me një peizazh diplomatik rajonal shumë të ndërlikuar.
Kemi miq në rajon që kanë vuajtur nga ky konflikt, përfshirë Izraelin dhe shtetet e Gjirit, ndërsa aleatë të tjerë më larg po përballen me probleme për shkak të ndikimit ekonomik. Prandaj mendoj se shumë vende të ndryshme duan të shohin një zgjidhje të konfliktit.
Megjithatë, nga perspektivat e tyre të ndryshme, mënyra se si zgjidhet konflikti është po aq e rëndësishme për ta.
Nga ana izraelite, mendoj se është shumë e rëndësishme që çështja bërthamore të zgjidhet — që kërcënimi i Iranit ndaj tyre dhe ndaj rajonit të neutralizohet. Nuk besoj se ata do ta konsideronin përparim një zgjidhje që nuk adreson çështjet kryesore.
Mendoj se disa nga shtetet e Gjirit ndihen në të njëjtën mënyrë, veçanërisht ato që vazhdojnë të goditen nga Irani edhe gjatë kësaj periudhe armëpushimi. Edhe ato duan të shohin një zgjidhje reale të problemit.
Shtete të tjera, mendoj, janë më të shqetësuara tani për ekonomitë e tyre dhe për sa shpejt mund të përmirësohet situata ekonomike dhe të rikthehet stabiliteti në rajon.
Mendoj se është e rëndësishme që SHBA-ja të bisedojë me të gjithë aleatët e saj dhe të përpiqet të sigurohet se i kupton pasojat e veprimeve të saj dhe se çfarë do të përbënte një zgjidhje të vërtetë dhe afatgjatë të konfliktit.
"Duhet të zgjidhet me kujdes"
Radio Evropa e Lirë: Sa rol luan rrjeti rajonal i grupeve të mbështetura nga Irani në këto bisedime, përtej dosjes bërthamore?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se rrjeti rajonal i Iranit ka shkaktuar dëme të mëdha në të gjithë rajonin, përfshirë edhe drejtpërdrejt ndaj Shteteve të Bashkuara në raste kur Hezbollahu ka vrarë qytetarë amerikanë.
Hezbollahu ka penguar funksionimin e Libanit si shtet. Mendoj se grupet e mbështetura nga Irani që veprojnë në Irak dhe në Jemen kanë shkaktuar gjithashtu probleme.
Kam kaluar një pjesë të madhe të kohës sime duke punuar për Sirinë në fund të karrierës sime, dhe roli i grupeve të mbështetura nga Irani në Siri ka qenë destabilizues për shumë vite.
Kjo është një çështje kyçe që duhet të zgjidhet. Nuk mund të lejohet që Irani të vazhdojë t’i përdorë këto grupe për të vepruar në emër të tij dhe për të arritur objektivat e veta.
Dhe mendoj se, ndërsa ecim drejt një zgjidhjeje dhe ndërsa po flasim drejtpërdrejt me qeverinë iraniane, duhet të kujtojmë natyrën e kësaj qeverie iraniane — se kemi të bëjmë me një grup njerëzish shumë të rrezikshëm dhe destabilizues.
Çfarëdo zgjidhjeje që të arrijmë, do të duhet të sigurohemi jo vetëm që ata janë të përkushtuar ndaj saj, por edhe që nuk kanë mundësi të shmangen prej saj me kalimin e kohës.
Mendoj se të gjithë duan të shohin një zgjidhje të konfliktit, por konflikti duhet të zgjidhet me kujdes dhe çështjet kryesore duhet të adresohen.
Radio Evropa e Lirë: Disa kritikë argumentojnë se Teherani thjesht po fiton kohë. Cilat shenja do t’i bindnin diplomatët se Irani po negocion seriozisht? Çfarë do të vëzhgoni gjatë 24 deri në 48 orët e ardhshme?
Ethan A. Goldrich: Duhet të shohim se cila do të jetë struktura e negociatave që do të pasojnë këtë periudhë fillestare.
E dimë se tani për tani fokusi është te rihapja e Ngushticës së Hormuzit dhe duhet të ketë diçka që vjen menjëherë pas kësaj, ku palët të ulen për të trajtuar çështjen bërthamore dhe uraniumin e pasuruar në nivele të larta.
Është pikërisht struktura e kësaj faze — për të cilën mendoj se ende nuk kemi një pamje të qartë — ajo që duhet të fillojë të na japë një ide nëse iranianët po kërkojnë vetëm më shumë kohë për të rindërtuar kapacitetet dhe ushtrinë e tyre, apo nëse ekziston një mënyrë për të hyrë në negociata më serioze, të cilat deri më tani na kanë shpëtuar për shumë vite.
Radio Evropa e Lirë: Pas muajsh përshkallëzimi, a jemi realisht më afër një përparimi diplomatik, apo thjesht po menaxhojmë fazën e ardhshme të krizës?
Ethan A. Goldrich: Mendoj se kjo është pyetja kryesore.
Mendoj se është e qartë që presidenti Trump e kupton se cilat kanë qenë objektivat e tij që në fillim. Ai vazhdon të rikthehet te çështja bërthamore, kështu që mendoj se synimi i tij ka qenë vazhdimisht arritja e një rezultati konkret.
Ai provoi përdorimin e forcës ushtarake në qershor. Ai provoi diplomacinë pak para qershorit. Më pas përdori sërish diplomacinë. Përdori përsëri forcën ushtarake. Të gjitha këto tregojnë se ai e sheh këtë çështje si të rëndësishme dhe qendrore për atë që po përpiqej të arrinte si president.
Ajo që nuk dimë në këtë moment është nëse ai është në gjendje të ecë përpara drejt këtyre objektivave, apo nëse kriza ekonomike në ngushticat detare do të duhet të ketë përparësi fillimisht, dhe më pas sa kohë do të duhet që të arrihet progres drejt objektivave më të gjera.
Këto objektiva do të vazhdojnë të ekzistojnë. Pavarësisht nëse çështja menaxhohet dhe anashkalohet apo trajtohet drejtpërdrejt, problemi do të mbetet dhe do t’i detyrojë të gjithë të përqendrohen sërish tek ai.