Esmeralda Kadiq nuk ka mundur ta paramendonte se ndeshja rastësisht me një shpallje pune do ta çonte drejt një vendi pune që sjell gëzim dhe siguri në jetën e njerëzve të tjerë, dhe e bën atë të ndihet e dobishme.

Gjithçka filloi kur aplikoi për një program për kujdestarë e gerontologjisë, dhe sot, pas katër vjetëve pa punë, 28-vjeçarja ndihmon çdo ditë të moshuarit.

“Dita ime e punës përfshin vizita tek klientët, ndihmë në punët e shtëpisë, blerje, mirëmbajtje të higjienës dhe ofrim shoqërie përmes bisedës. Shpesh shkojmë edhe në spital me klientët”, tregon Esmeralda për Radio Evropa e Lirë (REL).

Ajo është një nga dy personat në zonën e Gorazhdës, një qytet i vogël në lindje të Bosnje e Hercegovinës, të trajnuar përmes programit të OKB-së dhe Kryqit të Kuq “Kujdestar Gerontologjik” për të ndihmuar të moshuarit.

Përmes këtij programi, më shumë se 300 persona janë trajnuar për të ofruar kujdes profesional në shtëpi dhe forma të tjera mbështetjeje. Një numër i konsiderueshëm pjesëmarrësish kishin punuar më parë në sektorin e kujdesit dhe ndoqën trajnime për të përmirësuar aftësitë dhe për të marrë certifikim.

Deri tani janë punësuar rreth 50 gra, ndërsa një rund i dytë punësimi është po zhvillohet. Historitë e tyre janë të jashtëzakonshme dhe frymëzuese, thotë Jo-Anne Bishop, përfaqësuese e UN Women në Bosnje.

“Shumë prej tyre kanë përshkruar se prania e tyre, në disa raste, ka shpëtuar vërtet jetë”, thotë Bishop për REL-in.

Përveç kësaj, kujdestarët gerontologjikë adresojnë edhe çështje si “tjetërsimi, izolimi dhe vetmia që të moshuarit ndonjëherë përjetojnë”.

“Shumë nga gratë me të cilat kemi folur thonë se tani kanë dinjitet brenda familjeve dhe komuniteteve të tyre, dhe se kontribuojnë si ekonomikisht ashtu edhe shoqërisht”, shton Bishop.

Programi u zbatua vitin e kaluar në bashkëpunim me Ministrinë Federale të Punës dhe Politikës Sociale dhe Institutin Federal të Punësimit. Pjesëmarrësit ishin gra dhe burra që tashmë ofronin shërbime të ngjashme në komunitetet e tyre, por nuk ishin as të njohur dhe as të paguar.

“Ata tani kanë paga dhe janë pjesë e fuqisë punëtore formale, jashtë ekonomisë gri”, shpjegon Bishop.

Gratë përbëjnë pothuajse 60 për qind të të papunëve në Bosnjë. Situata nuk është shumë më e mirë as globalisht, ku vlerësohet se 708 milionë gra nuk kanë vend pune që paguhet, sepse duhet të kujdesen për të tjerët.

Në gjithë Ballkanin Perëndimor, përfshirë Bosnjën, gratë kryejnë mesatarisht 2.6 herë më shumë punë të papaguar kujdesi sesa burrat, gjë që kufizon ndjeshëm kohën, zgjedhjet dhe mundësitë e tyre për arsimim, punë të denjë dhe pjesëmarrje politike. Ky fenomen nuk është unik për Bosnjën. Në nivel global, diferenca është edhe më e madhe, duke arritur në 3.2 herë.

Gratë ofrojnë kujdes

Puna e papaguar e kujdesit në shtëpi: pastrimi, kujdesi për fëmijët dhe për të moshuarit, shpesh konsiderohet si një çështje private, diçka që ndodh brenda familjes dhe që pothuajse gjithmonë është përgjegjësi e grave.

Gratë, kudo në botë, janë ato që kryesisht kryejnë punën e kujdesit. Kjo theksohet edhe nga Belen Sanz Luque, drejtoreshë rajonale për UN Women në Evropë dhe Azinë Qendrore.

“Një pjesë e madhe e ekonomisë së kujdesit mbështetet në bindje të rrënjosura thellë për ndarjen shoqërore të punës, sipas së cilës roli i gruas në familje është të kujdeset dhe të përkujdeset, ndërsa roli i burrit është të punojë në ekonominë formale”, shpjegon Sanz Luque.

Situata është e ngjashme edhe në Spanjë, një vend ku Qeveria po punon për të integruar më mirë sistemet e kujdesit në komunitetet lokale duke respektuar të drejtat e njeriut dhe barazinë.

Megjithatë, brenda një jave, gratë kalojnë 43 orë në aktivitete të lidhura me kujdesin, ndërsa burrat vetëm 18 orë.

Duke pasur këtë parasysh, Ministria për Barazi e miratoi “Planin e Bashkëpërgjegjësisë” në vitin 2021.

“Një nga qëllimet e këtij plani është rishpërndarja e përgjegjësive të kujdesit midis grave dhe burrave, si dhe sigurimi i një baraspeshe mes jetës private, punës dhe kujdesit”, shpjegon María Guijarro Ceballos, sekretare e Shtetit për Barazi dhe Zhdukjen e Dhunës ndaj Grave në Spanjë.

Ceballos është vetëm një nga zyrtarët spanjollë me të cilët delegacione, përfshirë përfaqësues të ministrive, sektorit joqeveritar, si dhe zyrave të UN Women nga vendet e Ballkanit Perëndimor, patën mundësi të takohen në Madrid gjatë një vizite studimore për transformimin e sistemit të kujdesit.

Qëllimi i programit spanjoll është ta reduktojë pabarazinë gjinore duke promovuar përgjegjësi të përbashkët në sistemin e kujdesit.

Si pjesë e programit, ofrohen trajnime për djem dhe burra mbi përgjegjësinë e përbashkët, shkolla verore për fëmijë, si dhe krijimi i shërbimeve të kujdesit për fëmijët dhe vendeve të punës në sektorin e kujdesit, së bashku me trajnime përkatëse.

“Pothuajse gjysmë milioni familje janë mbështetur. Kemi ofruar gjithashtu trajnime për rreth 60.000 persona”, shton sekretarja e Shtetit për Barazi.

Me gjithë përparimin në sistemin e kujdesit, hendeku gjinor mbetet i konsiderueshëm edhe në Spanjë. Këtë e pranon Ana María Alonso Giganto, ambasadore për Politikën e Jashtme Feministe në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Spanjës.

“Ne ende duhet të punojmë për mënyrën se si t’i ndajmë përgjegjësitë shtëpiake midis burrave dhe grave. Dhe, kjo kërkon kohë, sepse përfshin ndryshim shoqëror; nuk është diçka që mund të zbatohet menjëherë vetëm përmes legjislacionit”, thekson ajo.

Vende të reja pune

Ekonomia e kujdesit duhet të shihet si nga perspektiva e barazisë gjinore, ashtu edhe nga ajo e zhvillimit ekonomik.

“Duhet të kuptojmë se investimi në sektorin e kujdesit ka kthim të lartë. Nuk është thjesht kosto, është investim”, shpjegon Belen Sanz Luque nga UN Women. Programi i tyre për transformimin e kujdesit financohet nga Mbretëria e Bashkuar.

Ajo shton se të dhënat globale tregojnë se miliona vende pune mund të krijohen përmes investimeve në sistemet e kujdesit.

“Këto miliona vende pune do të sjellin zhvillim ekonomik dhe do të mundësojnë punësim si për gratë ashtu edhe për burrat,” përfundon Sanz Luque.

Kjo tashmë po ndodh në Spanjë, siç konfirmon edhe sekretarja e Shtetit për Barazi. Vetëm përmes programit të bashkëpërgjegjësisë, punësimi në sektorin e kujdesit është rritur.

“Kemi krijuar 30.000 vende pune të denja dhe profesionale”, thotë Ceballos.

Ekziston gjithashtu një interes dhe angazhim në rritje për investime në sistemet e kujdesit në gjithë Ballkanin Perëndimor.

“Gjithnjë e më shumë ministri të punës, ekonomisë, madje edhe të financave dhe shërbimeve sociale po e pranojnë se investimi në sistemet e kujdesit shkon paralelisht me zhvillimin ekonomik, zhvillimin e qëndrueshëm dhe barazinë gjinore”, shton Sanz Luque.

Ndër këto përfshihet edhe një shembull bashkëpunimi mes zyrës së UN Women në Bosnjë dhe ministrisë përgjegjëse për punën dhe politikën sociale.

Një nga projektet ku ata po punojnë është ai i kujdestarëve gerontologjikë, i financuar me mbështetjen e Ministrisë Federale të Punës dhe Politikës Sociale dhe Institutit Federal të Punësimit, ndërsa punëdhënësi është Kryqi i Kuq i Federatës së Bosnje e Hercegovinës.

Ky model tashmë është pjesërisht i institucionalizuar, thotë Lamija Krndzhija, menaxhere programi në UN Women në Bosnje.

“Ekziston një vullnet i qartë që ky model të institucionalizohet më tej në të ardhmen, veçanërisht sa i përket standardizimit të trajnimeve dhe njohjes formale të profesionit të kujdestarit gerontologjik”, thotë ajo. Megjithatë, ajo shton se institucionalizimi i plotë kërkon ende mekanizma financiarë, të qëndrueshëm dhe afatgjatë.

Sa kushton puna e papaguar?

Puna e kujdesit, qoftë për fëmijët, të moshuarit, personat me aftësi të kufizuara apo të sëmurët, vazhdon të shihet kryesisht si diçka që ndodh brenda familjes dhe shtëpisë.

Sipas organizatave ndërkombëtare, puna e papaguar e kujdesit përbën një pjesë të konsiderueshme të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) global, megjithëse nuk përfshihet në statistikat zyrtare. Disa vlerësime sugjerojnë se ajo kontribuon më shumë në ekonomi sesa sektorët e prodhimit, tregtisë apo transportit.

Në gjithë Ballkanin Perëndimor, kjo punë shpesh merret si e mirëqenë dhe rrallë paguhet. Në Serbi, për shembull, vlera mujore e punës së papaguar e kujdesit vlerësohet rreth 500 euro. Kjo theksohet në një analizë mbi vlerën monetare të punës së papaguar.

“Dhe, tregoi se ajo përbën 21 për qind të PBB-së. Mesatarja evropiane është nëntë për qind”, shpjegon Millana Rikanoviq, përfaqësuese e UN Women në Serbi.

Kjo tregon për një mungesë të madhe të shërbimeve publike, shton ajo, ku familjet e kompensojnë këtë boshllëk privatisht brenda shtëpive të tyre.

Megjithatë, ajo beson se njohja e punës së papaguar si punë potencialisht e paguar do të bëhet gjithnjë e më e rëndësishme në të ardhmen. Ekonomia e kujdesit kërkon veprim nga shumë palë: rishpërndarje brenda familjeve, përfshirje të sektorit privat dhe të punëdhënësve.

“Nuk mund të presim që shteti të mbështesë të gjithë punën e papaguar të kujdesit, por mund të presim që sektori privat të vendosë masa që u mundësojnë grave ta balancojnë jetën riprodhuese dhe familjare pa dëmtuar karrierat e tyre”, shton Rikanoviq.

Shërbime të reja dhe institucionalizim

Disa nga këto nisma përfshijnë qendra ditore për personat me demencë dhe me aftësi të kufizuara.

“Ekziston një problem i madh me prindërit e moshuar dhe anëtarët e familjes me aftësi të kufizuara që kërkojnë kujdes të konsiderueshëm dhe i pengojnë anëtarët e familjes, kryesisht gratë, të punojnë ose të angazhohen në aktivitete të tjera”, shpjegon ajo.

Këto qendra janë rezultat i një nisme pilot të nisur gjatë pandemisë COVID-19 dhe vazhdojnë të funksionojnë. Ato nuk kërkojnë investime të mëdha, shton ajo, por më tepër “planifikim nga shteti”.

“Shteti duhet të përcaktojë hapësira dhe një paketë të plotë shërbimesh në dispozicion për familjet, fëmijët dhe prindërit e moshuar, veçanërisht në komunitetet më të vogla ku edhe detyrat më të thjeshta kërkojnë shumë kohë”.

Serbia duhet të institucionalizojë sektorin e kujdesit, thotë Miodrag Pantoviq, shef kabineti i ministrit pa portofol përgjegjës për barazinë gjinore në Serbi. Buxheti mbetet çështje kyç, por Serbia ka bërë përparim të konsiderueshëm, përfshirë shërbimet e kujdesit në shtëpi në nivel lokal.

“Këto projekte shpesh varen nga linja të ndryshme buxhetore, prandaj duhet të institucionalizohen më shumë dhe të financohen më mirë për të siguruar qëndrueshmëri”, shpjegon ai.

Ashtu si Spanja, Serbia është vend me popullsi që po plaket dhe përballet me një sfidë të madhe demografike, ku 20 për qind e popullsisë është mbi 65 vjeç.

“Kjo do të thotë se njerëzit gjithnjë e më shumë kanë nevojë për kujdes thjesht për shkak të plakjes”, thotë Pantoviq.

Ajo që Serbia mund të mësojë nga Spanja, shton ai, është bashkëpunimi ndërmjet shtetit, shoqërisë civile dhe qeverive lokale në përballimin e këtyre sfidave.

Ndryshimi demografik është i dukshëm në gjithë Ballkanin Perëndimor dhe Evropën, një kontinent që po plaket me shpejtësi.

“Të dhënat tregojnë se në Ballkanin Perëndimor popullsia po plaket, normat e lindshmërisë po bien, dhe për këtë arsye në të ardhmen do të ketë më shumë të moshuar, dhe më shumë njerëz që kanë nevojë për kujdes”, thotë Belen Sanz Luque.

Prandaj është thelbësore të investohet në sisteme që u mundësojnë shoqërive të kujdesen për njerëzit, në mënyrë që kujdesi të mos ofrohet vetëm nga familjet, por edhe nga shteti, sektori privat dhe shoqëria në tërësi.

Spanja ndjek një qasje të tillë, duke u fokusuar në punën në komunitet, qasje të barabartë dhe shërbime të personalizuara.

Kur pyeten se ku duan të jetojnë, 89 për qind e të moshuarve thonë se preferojnë shtëpinë e tyre dhe jo ndonjë institucion, shpjegon Manuel Veguín García, këshilltar në Institutin për Personat e Moshuar dhe Shërbimet Sociale. Qëllimi është të vendoset një qasje kujdesi e përqendruar te personi dhe komuniteti.

“Kjo do të thotë ta integrojmë këtë qasje në institucione si pjesë e një strategjie deinstitucionalizimi. Kjo nuk do të thotë mbyllje e institucioneve. Shtëpitë për të moshuarit duhet të vazhdojnë të ekzistojnë, por duhet të funksionojnë me një qasje të përqendruar te personi”.

Kjo nënkupton hapësira më të vogla dhe më të personalizuara për klientët.

Esmeralda pajtohet se një qasje e personalizuar funksionon. Të moshuarit me të cilët ajo punon janë shumë mirënjohës dhe e vlerësojnë faktin që kanë dikë që kujdeset për ta.

“Dikë me të cilin flasin, që u gatuan, pastron, u ndihmon të lahen, i shëtit dhe u ndihmon me dokumentet. Ne jemi të dobishëm për të gjithë, dhe kjo më bën të lumtur”.

Në Ballkanin Perëndimor ende ekziston stigmatizim ndaj shtëpive për të moshuarit dhe i gjithë sistemi i kujdesit ka nevojë për modernizim dhe përshtatje, thotë Jo-Anne Bishop.

“Mendoj se një qasje e bazuar në qendra për plakje të shëndetshme ose qendra kujdesi multisektoriale, ku bashkohen kujdesi për fëmijët dhe për të moshuarit, mund të jetë shumë premtuese për Bosnjën”.

Edhe të rinjtë kujdesen

Përparim në ekonominë e kujdesit është shënuar edhe në Kosovë vitet e fundit, por kujdesi ende shihet kryesisht si çështje e mbrojtjes sociale dhe jo si një infrastrukturë e rëndësishme ekonomike.

“Nuk ka financim të dedikuar apo të qartë për shërbimet e kujdesit, dhe komunat, megjithëse janë përgjegjëse për ofrimin e tyre, shpesh u mungojnë burimet financiare dhe fleksibiliteti për t’i zgjeruar”, shpjegon Vlora Nushi nga UN Women Kosova.

Si rezultat, shërbimet e kujdesit mbeten të kufizuara, me cilësi të pabarabartë dhe të pamjaftueshme për të përmbushur kërkesën në rritje.

Megjithatë, kujdesi është i pranishëm edhe në një vend me popullsinë më të re në Evropë. Derisa kjo popullsi e re përfaqëson një mundësi, sidomos për zhvillimin e hershëm të fëmijëve, përfshirja në arsimin parashkollor mbetet e ulët dhe shërbimet për fëmijët janë të pamjaftueshme, shpjegon Nushi.

Përpjekjet e fundit për ta bërë arsimin parashkollor të detyrueshëm tregojnë një njohje gjithnjë e më të madhe institucionale të kujdesit për fëmijët e vegjël si prioritet publik.

“Megjithatë, kërkesa ende e tejkalon ofertën, sidomos për fëmijët e vegjël. Në të njëjtën kohë, pjesëmarrja e grave në tregun e punës qëndron në 29 për qind, pavarësisht pranisë së fëmijëve, gjë që tregon ndikimin e normave të rrënjosura shoqërore”, tregon ajo.

Gratë, si edhe në vende të tjera, mbajnë barrën më të madhe të kujdesit në Kosovë, duke kaluar deri në gjashtë orë në ditë në punë të papaguar kujdesi, gjë që e thellon edhe më shumë hendekun gjinor.

“Kontributi i papaguar vlerësohet rreth 2.8 miliardë euro, ose afërsisht një e treta e PBB-së së Kosovës”, thekson Nushi.

Rolet tradicionale gjinore përforcohen më tej nga pushimi i gjatë i lehonisë për gratë dhe pushimi minimal për burrat, shton ajo.

Pikërisht leja e detyrueshme e atësisë është ajo që Isabel García Casanova, koordinatore teknike në FIAP, e rekomandon si thelbësore për barazi.

“Leja e atësisë duhet të jetë e detyrueshme”, thekson ajo. “Mendoj se kjo është një nga gjërat më transformuese që kemi sot”.

Nëse leja nuk është e detyrueshme, burrat nuk do ta marrin atë, shpjegon ajo, dhe kompanitë duhet të kuptojnë se pavarësisht nëse punësojnë një burrë apo një grua, të dy do të marrin leje prindërore.

Sot, Spanja ofron 19 javë pushim prindëror me leje, plotësisht të paguar përmes sigurimeve shoqërore, të ndarë në mënyrë të barabartë mes nënave dhe baballarëve.

Kjo politikë konsiderohet një nga modelet më përparimtare në Evropë, sipas Ministrisë së Punës dhe Dialogut Social të Malit të Zi.

Çfarë po bën vendi kandidat për BE?

Mali i Zi së fundmi ka harmonizuar legjislacionin e tij me ligjin e Bashkimit Evropian për baraspeshën mes jetës profesionale dhe asaj private, duke futur 10 ditë pushim të paguar të atësisë dhe deri në 14 muaj pushim prindëror, me 60 ditë të patransferueshme për secilin prind.

Si vend kandidat për BE, Mali i Zi pritet të bëhet anëtar i plotë deri në vitin 2028.

Megjithatë, politika sociale e BE-së në masë të madhe u lihet shteteve anëtare për ta rregulluar sipas nevojave të popullsisë së tyre, shpjegon Anita Bilafer Mihalleviq, drejtuese e grupit negociues për Kapitullin 19 për politikën sociale dhe punësimin.

Mali i Zi ka përmirësuar ndjeshëm sistemin e kujdesit, shton ajo. Legjislacioni i ri kërkon që komunat të zhvillojnë të paktën tri shërbime sipas nevojave lokale.

“Kjo do të thotë që komunat mund të drejtojnë burimet drejt shërbimeve më të nevojshme: kujdes në shtëpi, qendra ditore, mbështetje për familjet apo shërbime për personat me aftësi të kufizuara”, shpjegon ajo.

Një rrjet prej 118 shërbimesh sociale të licencuara tashmë funksionon në vend.

“Ligji i ri sjell një qasje të integruar, që do të thotë se sistemet sociale, shëndetësore dhe arsimore do të lidhen më mirë mes tyre, ndërsa financimi do të rregullohet më qartë,” përfundon Mihalleviq.

Bashkëpunimi mes shumë sektorëve në Spanjë

Lidhja më e mirë ndërmjet institucioneve, rregullimi më i qartë, bashkëpunimi mes shumë sektorëve dhe financimi konkret i shërbimeve të kujdesit janë ndër shtyllat më të forta të ekonomisë së kujdesit në Spanjë.

Në maj të vitit 2022, Qeveria miratoi një plan strategjik investimi në ekonominë sociale me vlerë mbi 800 milionë euro, që përfshinte 13 ministri.

“Ata i kushtojnë shumë vëmendje financimit të shërbimeve në komunitet, duke u fokusuar në nivel lokal dhe duke ofruar financim shtesë për shërbimet në komunitete. Kjo duket jashtëzakonisht e rëndësishme”, thotë Millana Rikanoviq nga UN Women Serbia.

Duke pasur parasysh pozicionin e tyre në një rajon që përgatitet për anëtarësim në BE dhe strukturat komplekse administrative, pjesëmarrësit nga Ballkani Perëndimor në vizitën studimore treguan interes të veçantë për qasjen multisektoriale të Spanjës. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Bosnjën.

“Është shumë e vështirë për Bosnjën të funksionojë në kaq shumë nivele të ndryshme. Shumica e vendeve punojnë me një ministër dhe mund të ecin përpara më lehtë. Por, duke marrë parasysh sfidat, mendoj se Bosnja është mjaft e avancuar”, thotë Bishop.

Sistemi i decentralizuar i Spanjës tregon se një model funksional është i mundur edhe në mjedise komplekse.

“Nuk keni nevojë për një sistem të vetëm të unifikuar; mund të keni një qasje të përshtatur për sa kohë që keni strategji dhe politika të qarta”, përfundon Bishop.

Për të përmirësuar sistemet e kujdesit, Spanja punon si nga lart-poshtë ashtu edhe nga poshtë-lart, shpjegon Isabel García Casanova.

“Kjo do të thotë që në nivel ministrish dhe kombëtar keni politikëbërës që punojnë për plane të gjera, ndërsa në të njëjtën kohë, nga poshtë-lart, keni kooperativa të ekonomisë sociale së bashku me shoqërinë civile, sidomos shoqërinë civile feministë, që punojnë në nivel lokal”.

Në praktikë, thotë María Guijarro Ceballos, sekretare e Shtetit për Barazi, financimi vjen nga shteti qendror dhe më pas shpërndahet në rajone. Spanja ka 17 të tilla.

“Për shembull, një kamp veror për fëmijë financohet nga plani shtetëror, ofrohet nga qeveritë rajonale dhe në fund zbatohet nga komunat”.

Koordinimi ndonjëherë mund të jetë i vështirë sepse çdo rajon ka realitetet e veta, pranon Manuel Veguín García, këshilltar në Institutin për Personat e Moshuar dhe Shërbimet Sociale.

“Megjithatë, duhet të përpiqemi të vendosim parime dhe të drejta të përbashkëta në të gjitha rajonet dhe të ruajmë dialogun mes tyre”, thotë ai.

Ekziston gjithashtu vullnet politik për të përmirësuar sistemet, për të lidhur shërbimet dhe për të rritur financimin edhe në Ballkanin Perëndimor, thotë Fatmire Mulhaxha-Kollçaku, kryetare e Komisionit Parlamentar për të Drejtat e Njeriut, Barazinë Gjinore dhe Familjen në Kosovë.

“Në programin tonë partiak, ne i kemi dhënë përparësi kujdesit”, shpjegon ajo.

“Kemi hapur një numër të madh institucionesh parashkollore për të lehtësuar ata që kujdesen për fëmijët. Kemi sjellë një masë për një pagesë prej 100 eurosh për gjyshërit që kujdesen për fëmijë nën moshën tri vjeçare aty ku nuk ka çerdhe. Gjithashtu kemi asistentë në shkolla që mbështesin fëmijët me aftësi të kufizuara”, thekson Mulhaxha-Kollçaku.

Përveç kësaj, ajo thotë se është miratuar një ligj që lidh ekonominë e kujdesit ndërmjet sektorit publik, OJQ-ve dhe sektorit privat në tri nivele.

“Qëllimi ynë është të krijojmë një sistem të integruar”, përfundon deputetja nga Kosova.

Çfarë pritet tutje?

Të gjithë kanë nevojë për kujdes, dhe në një moment të jetës, secili ofron kujdes për të tjerët, thotë Belen Sanz Luque.

“Tani është koha që vendet që ende nuk kanë miratuar legjislacion për kujdesin të ecin përpara nga një perspektivë e të drejtave të njeriut dhe ta pranojnë kujdesin si një e drejtë për çdo person”, thotë ajo.

Esmeralda Kadiq e di këtë mirë. Sot ajo është e lumtur që ka një punë ku mund t’i ndihmojë njerëzit që kanë nevojë për mbështetje.

“Mësova më shumë për përulësinë, dhe kjo punë më ka dhënë qëndrueshmëri financiare, por më ka mësuar edhe si të jem njeri më i mirë”.

Ndërsa ekonomia e kujdesit është ende në zhvillim, Bosnja ende ka nevojë të krijojë një kornizë ligjore për të përmirësuar sistemin e saj të kujdesit, përfundon Jo-Anne Bishop. Sfida më e madhe mbetet mungesa e shërbimeve të institucionalizuara dhe të financuara në mënyrë adekuate.

Kujdesi nuk duhet të trajtohet vetëm si shërbim social, por si një sektor strategjik ekonomik, thotë Vlora Nushi. Shembulli i Spanjës e tregon këtë qartë.

“Investimi në sisteme të kujdesit të qasshme dhe cilësore nuk është vetëm një nevojë sociale, por edhe një rrugë drejt fuqizimit ekonomik dhe zhvillimit të qëndrueshëm”, përfundon ajo.

Popullsitë po plaken, shkalla e lindshmërisë po bie dhe njerëzit kanë gjithnjë e më shumë nevojë për shërbime të ndryshme kujdesi. Në gjithë Ballkanin Perëndimor, vendet kanë sjellë programe dhe projekte të ndryshme për ta bërë kujdesin më të qasshëm.

Nga qendrat ditore për të moshuarit, ndihma në shtëpi dhe mbështetja për pagesa faturash, deri te politikat e pushimit prindëror dhe të ardhurat shtesë për kujdestarët familjarë. Megjithatë, ende nevojitet institucionalizim, bashkëpunim midis niveleve të ndryshme të qeverisjes dhe, siç tregon shembulli spanjoll, një qasje feministe e bazuar në të drejtat e njeriut.