Teksa Uashingtoni dhe Teherani po peshojnë diplomacinë kundrejt rrezikut të rinisjes së konfliktit, ish-zëvendësndihmëssekretari amerikan i Mbrojtjes për Lindjen e Mesme, Michael Patrick Mulroy, tha se të dyja palët tani kanë arsye të forta që të parandalojnë një përshkallëzim të mëtejmë nëse janë të gatshme për kompromis.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Mulroy, që ka shërbyer gjatë administratës së parë të presidentit amerikan, Donald Trump, tha se “ka shpresë” për arritjen e një marrëveshjeje sepse Uashingtoni dhe Teherani “kanë interes që ta shohin këtë gjë të përfunduar”, ndërkaq paralajmëroi se negociatat mund të dështojnë nëse ndonjëra palë ia tepron me kërkesa.
Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump gjatë një mbledhje të kabinetit tha se Irani “dëshiron një marrëveshje”, por po ashtu paralajmëroi se “ndoshta ne do të duhet ta kryejmë këtë punë”. Ai përjashtoi mundësinë e heqjes së sanksioneve në këmbim të lëshimeve që kanë të bëjnë me uraniumin. Nga perspektiva juaj, sa afër jemi qoftë për një përparim diplomatik apo një përshkallëzimi direkt ushtarak?
Michael Patrick Mulroy: Mendoj se ne jemi më afër se kurrë më parë. E di se shumë njerëz i kanë parë komentet që po vazhdojnë të shfaqen se jemi në prag [të një marrëveshjeje], por kurrë nuk po arrijmë në atë pikë, prandaj ata janë shumë skeptikë dhe mendoj se kjo është gjë e drejtë.
Por, për mua është e qartë që presidenti Trump nuk dëshiron që kjo të shndërrohet në një ngërç që vazhdon pafundësisht. Edhe pse mendoj se ai është i gatshëm të përdorë përshkallëzimin ushtarak, ai e kupton se kjo do të sillte pasoja të konsiderueshme.
Irani, natyrisht, nuk do ta pranonte thjesht edhe një valë tjetër të sulmeve ajrore. Ata do të nisnin një kundërsulm. Është e qartë se ai do të drejtohej kundër forcave amerikane, por edhe kundër shteteve të Gjirit, pasi tashmë e kanë dëshmuar se kanë gatishmëri dhe aftësi për ta bërë këtë.
Kjo do ta përkeqësonte më shumë pikërisht çështjen që Irani beson se i jep atij ndikim – rritje dramatike të kostos së energjisë në mbarë botën, përfshirë në SHBA, në një kohë kur SHBA-ja është në prag të zgjedhjeve të mesmandatit.
Në të njëjtën kohë, bllokada dhe presioni detar [i SHBA-së] kanë ushtruar presion serioz mbi aftësinë e regjimit për të financuar veten. Prandaj, të dyja palët kanë interes që kjo të marrë fund. Mendoj se ka shpresë. Por, pyetja është nëse të dyja palët janë të gatshme për kompromis sepse kështu funksionojnë negociatat.
Radio Evropa e Lirë: Teherani këmbëngul se sulmet e fundit amerikane e kanë forcuar pozitën e tij, ndërsa presidenti Trump thotë se Irani tani “po negocion pa fuqi”. Cili është rreziku më i madh i keqllogaritjes nga ana iraniane?
Michael Patrick Mulroy: Mendoj se Irani mund të besojë se zgjedhjet e mesmandatit janë një shqetësim kaq i madh politik i brendshëm për presidentin Trump, saqë ai do të detyrohet të pranojë kushte që janë edhe më të favorshme për Teheranin sesa marrëveshja bërthamore e vitit 2015. Nuk mendoj se kjo do të ndodhë. Natyrisht, ai nuk dëshiron që partia e tij ta humbasë kontrollin në Dhomën e Përfaqësuesve dhe Senat, por ai po ashtu do ta shohë këtë si çështje të trashëgimisë së presidencës së tij.
Pjesë e kësaj trashëgimie është fakti se ai nuk mund të pajtohet me diçka të barabartë ose më pak kufizuese sesa JCPOA-ja [marrëveshja bërthamore e vitit 2015 ndërmjet Iranit dhe fuqive botërore], nga e cila u tërhoq në vitin 2018. Në të kundërtën, historianët do të pyesin: cili ishte qëllimi i largimit nga marrëveshja në radhë të parë?
Kur SHBA-ja ishte ende pjesë e marrëveshjes bërthamore, Irani nuk kishte as afërsisht uranium të pasuruar në nivelin që ka tani. Sot po flasim për rreth 440 kilogramë të pasuruar në 60 për qind – material që potencialisht mund të përdoret për pothuajse 1.000 bomba nëse përpunohet më tej. Sipas marrëveshjes bërthamore, pasurimi ishte i kufizuar në 3.67 për qind, shumë larg nivelit për prodhimin e ardhmëve bërthamore.
Prandaj, mendoj se çdo marrëveshje e ardhshme duhet të jetë më kufizuese sesa marrëveshja bërthamore e vitit 2015. Ngushtica e Hormuzit po ashtu duhet të rihapet plotësisht. Dhe, uraniumi i pasuruar në nivel të lartë duhet ose të shkatërrohet aty për aty – diçka ndaj së cilës presidenti duket gjithnjë e më i hapur – ose të transferohet në një shtet të tretë.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni paralajmëruar më herët se Irani përdor presionin detar si mjet ndikimi. Me raportet që sugjerojnë se Teherani mund të kërkojë kontroll të pjesshëm mbi koordinimin e lundrimit në Ngushticën e Hormuzit, së bashku me vende si Omani, a mund të shndërrohet kjo ngushticë në një mjet afatgjatë për nxjerrje të koncesioneve?
Michael Patrick Mulroy: Tashmë duket se është shndërruar në një të tillë. Është me rëndësi të theksohet se edhe pse dukej sikur SHBA-ja u kap në befasi nga bllokimi i ngushticës nga Irani, në të vërtetë kjo nuk do të duhej të ishte befasi. Kjo ka qenë çështje që të paktën nga vitet ‘80. Komuniteti i inteligjencës sigurisht e dinte se ky ishte synimi i Iranit. Madje, Parlamenti iranian veçse kishte miratuar një dekret ku thuhej se Irani do ta bllokonte ngushticën nëse SHBA-ja do ta sulmonte. Nuk do të duhej të ishe në CIA për ta ditur se kjo kishte gjasa që të ndodhte.
Por, mendoj se është e papranueshme që t’i lejohet Iranit të ketë çfarëdo kontrolli sovran mbi ngushticën. Ajo është një rrugë ujore ndërkombëtare. SHBA-ja nuk ka autoritet të japë sovranitet mbi të – ne jemi vetëm një nga 193 shtete. Nëse çdo shtet që gjendet pranë një nyje të rëndësishme detare do të vendoste se mund të sulmojë anije dhe pastaj të përfitojë nga kontrolli mbi tregtinë, kjo do ta dëmtonte seriozisht ekonominë botërore. Tashmë po i shohim efektet vetëm nga kjo krizë. Prandaj mendoj se komuniteti ndërkombëtar, jo vetëm SHBA-ja, duhet të deklarohet dhe të thotë se kjo është e papranueshme.
Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump dhe sekretari i Shtetit, Marco Rubio, kanë thënë se ngushtica do të rihapet “në një mënyrë ose në një tjetër”. Nga pikëpamja ushtarake, çfarë do të nevojitej realisht që SHBA-ja dhe aleatët e saj ta garantonin këtë?
Michael Patrick Mulroy: Ushtria amerikane mund ta bëjë këtë nëse i jepet kjo detyrë. Natyrisht jam i njëanshëm, pasi jam produkt i ushtrisë amerikane, por besoj se kjo mund të realizohet.
SHBA-ja tashmë ka vendosur dy njësi të marinsave në rajon, elemente të Divizionit të 82-të Ajror, një pjesë të madhe të JSOC-ut [Komanda e Përbashkët për Operacione të Posaçme e ushtrisë amerikane], dhe jam i sigurt, asete të konsiderueshme të CIA-s. Nga pikëpamja ushtarake, rihapja e ngushticës është e mundur. Por, kjo do të kishte pasoja. Nuk do të bëhej pa viktima, përfshirë potencialisht humbje të konsiderueshme amerikane.
Çështja më e madhe është përfundimi. Ta zëmë se SHBA-ja siguron terrenin kyç rreth Ngushticës së Hormuzit dhe zmbraps kapacitetet sulmuese të Iranit. Pastaj çfarë?
Më pas, a e garanton SHBA-ja në mënyrë të përhershme lirinë e lundrimit aty përmes një pranie afatgjatë ushtarake në një zonë aktive lufte? Ky do të ishte një vendim i madh politik.
Lufta tashmë është jashtëzakonisht jopopullore në SHBA. Përfshirja e forcave tokësore do ta bënte edhe më jopopullore. Tashmë mund të shihet rezistencë në Senat, ku ka pasur diskutime për një Rezolutë mbi Kompetencat e Luftës, e cila do të ndalonte në mënyrë specifike dërgimin e trupave tokësore në konflikt, edhe pse forcat tokësore ndoshta do të ishin të nevojshme për ta kontrolluar plotësisht ngushticën.
Radio Evropa e Lirë: Edhe nëse Irani e rihap zyrtarisht Ngushticën e Hormuzit, ai mund të vazhdojë të përdorë mina, dronë, bashkëpunëtorët e tij rajonalë ose taktika ngacmuese për të ushtruar presion mbi tregjet globale. A është ky kërcënimi më realist në kuptimin afatgjatë?
Michael Patrick Mulroy: Po. Edhe nëse Irani pranon të kthehet në status quo-në para 28 shkurtit, kur ngushtica ishte e hapur, ai gjithmonë do të ruajë aftësinë për ta mbyllur sërish. Irani ka mijëra mina detare. Ne mund të kemi shkatërruar shumë prej tyre, por minat prodhohen relativisht lehtë.
Ato mund të rivendosen shpejt duke përdorur anije të vogla ose mjete detare të dronëve.
Dhe, gjithçka që i duhet realisht Iranit të bëjë është të bindë industrinë komerciale të transportit detar se zona nuk është e sigurt. Vetëm kjo mund të mjaftojë për ta mbyllur në mënyrë efektive trafikun detar. Pra, ngushtica do të mbetet një mjet për nxjerrjen e koncesioneve.
Por, edhe SHBA-ja ka levë ndikimi. Ne kemi ushtrinë më të fuqishme në botë. Mund të rifillojmë sulmet ajrore. Jemi dukshëm shumë efektivë në gjetjen dhe shënjestrimin e udhëheqësve kyç iranianë. Pra, të dyja palët kanë levë ndikimi.
Por, pajtohem se kjo do të mbetet një pikë presioni në një të ardhme të parashikueshme.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni shpenzuar vite duke studiuar luftën asimetrike në Lindjen e Mesme. A ka ndryshuar strategjia detare e Iranit gjatë këtij konflikti, veçanërisht pas humbjes së udhëheqjes kyç detare të IRGC-së [Korpusit të Gardës Revolucionare Islamike]?
Michael Patrick Mulroy: Mendoj se po shohim një evolucion në luftën në përgjithësi – jo vetëm në mënyrën se si lufton Irani. SHBA-ja dominon në mënyrë absolute në aspektin konvencional, por kjo mund të mos ketë më aq shumë rëndësi sa më parë. Marina konvencionale e Iranit është kryesisht në fund të oqeanit, dhe forca e saj ajrore është dëmtuar rëndë. Por, aftësia e Iranit për të përdorur dronë kamikazë nuk është eliminuar dhe as aftësia për t’i prodhuar këto sisteme.
Pra, pyetja është: a vendos ende vetëm superioriteti konvencional për fitimin e luftërave? Po shohim zhvillime të ngjashme edhe në Ukrainë. Ukrainasit, në thelb, e kanë fituar betejën detare në Detin e Zi pa pasur fare një marinë tradicionale.
Në të njëjtën kohë, po shohim zhvillimin e shpejtë të sistemeve të automatizuara dhe integrimin e inteligjencës artificiale në luftë. Kjo nënkupton se SHBA-ja duhet ta rishikojë fundamentalisht strategjinë e mbrojtjes kombëtare. Po, ne kemi sistemet më të avancuara dhe më të shtrenjta të armëve në botë, por po bëhet gjithnjë e më e vështirë të mbahen misionet penguese dhe fushatat me municione me precizitet të lartë, për shkak të kostos dhe kufizimeve sa i përket prodhimit të tyre.
Në Uashington tani ekziston një shprehje: ‘të hedhësh makina Ferrari kundër Frisbee-ve’. Ne po përdorim raketa penguese jashtëzakonisht të shtrenjta kundër sistemeve shumë të lira sulmuese të dronëve. Kjo llogari nuk do të funksionojë në kuptimin afatgjatë.
Prandaj, SHBA-ja nuk do të heqë dorë nga aeroplanmbajtëset apo F-35-at, por gjithashtu duhet të pranojë se luftërat po bëhen gjithnjë e më shumë fushëbeteja moderne. Sistemet me kosto të ulët mund të sfidojnë edhe ushtritë më të avancuara. Fuqitë e mëdha do të duhet të përshtaten.
Radio Evropa e Lirë: Le të kthehemi sërish te bisedimet e paqes. Media shtetërore iraniane së voni publikoi atë që pretendoi se ishte një draft-marrëveshje kornizë, diçka që u kundërshtua nga Shtëpia e Bardhë e cila e cilësoi si të fabrikuar. Çfarë mendimi keni për këtë?
Michael Patrick Mulroy: Kjo është në përputhje me stilin negociues të Iranit. Irani ndihet plotësisht rehat që t’i zgjasë negociatat. U deshën dy vjet për ta finalizuar marrëveshjen bërthamore. Regjimi po ashtu është shumë i gatshëm të përballojë dhimbje të konsiderueshme, veçanërisht brenda popullsisë së tij. Për sa kohë që Teherani beson se pika e presionit e SHBA-së janë zgjedhjet e nëntorit, ka gjasa të përpiqet t’i zgjasë negociatat për të nxjerrë koncesione më të mira.
Por, është një lojë e rrezikshme, sepse presidenti Trump tashmë ka treguar se është i gatshëm të përdorë forcën ushtarake – si gjatë luftës 12-ditore [lufta Izrael–Iran në qershor të vitit 2025 që më vonë përfshiu edhe sulme direkte të SHBA-së], ashtu edhe në këtë konflikt aktual, i cili tani është nën një armëpushim.
Pra, bëhet një akt delikat balancues. Do të duhet të shohim sa është i gatshëm Irani të bëjë lëshime dhe sa është e gatshme SHBA-ja të bëjë lëshime, në mënyrë që të arrihet një marrëveshje që realisht do të ishte afatgjatë.
Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump i ka lidhur po ashtu këto bisedime me një rikonfigurim më të gjerë rajonal, përfshirë zgjerimin e mundshëm të Akordeve të Abrahamit [marrëveshje të ndërmjetësuara nga SHBA-ja që vendosin marrëdhënie diplomatike mes Izraelit dhe disa shteteve arabe, të nënshkruara gjatë mandatit të parë të Trumpit]. A është kjo realiste ndërsa konflikti me Iranin mbetet i pazgjidhur?
Michael Patrick Mulroy: Akordet e Abrahamit padyshim u panë si një sukses i politikës së jashtme të administratës së parë të Trumpit dhe natyrisht presidenti do të donte t’i zgjeronte ato. Supozimi im është se presidenti Trump e kupton se shumë shtete në rajon duan që kjo luftë të përfundojë përgjithmonë dhe nuk duan që ajo të rifillojë. Për shkak të kësaj, disa vende mund të jenë më të gatshme të shqyrtojnë mundësinë për t’iu bashkuar këtyre marrëveshjeve.
Megjithatë, nuk shoh një zgjerim të madh pa zgjidhje më të gjera rajonale, përfshirë përparim në Gazë dhe Liban. Por, presidenti ndoshta e di më mirë se unë për gjendjen e këtyre bisedimeve, pasi ai po flet drejtpërdrejt me udhëheqësit rajonalë.
Nëse vërtet shtetet po mendojnë t’iu bashkohen Akordeve të Abrahamit, ndoshta presidenti do të ishte i gatshëm të bëjë disa lëshime ndaj Iranit për të siguruar një marrëveshje. Megjithatë, nuk mendoj se ndonjë marrëveshje mund të jetë e barabartë ose më pak kufizuese se marrëveshja bërthamore e vitit 2015.
Radio Evropa e Lirë: Nëse një memorandum i mirëkuptimit arrihet, a po shohim një zgjidhje të qëndrueshme apo thjeshtë një ndalim të përkohshëm të krizës?
Michael Patrick Mulroy: Fatkeqësisht, kjo mund të përfundojë thjesht si një pauzë afatgjatë. Nëse bllokada hiqet, Irani mund të arrijë në përfundimin se kjo marrëveshje është e pranueshme për momentin. Me kalimin e kohës, ai do të rindërtojë arsenalin e raketave balistike, do të prodhojë dronë kamikazë dhe sisteme të tjera pa pilot. Njëkohësisht, Teherani mund të vazhdojë të vonojë një marrëveshje përfundimtare për çështjet bërthamore.
Sigurisht, ne ende nuk e dimë shkallën e plotë të përpjekjeve sekrete bërthamore të Iranit. Ne dimë vetëm atë që dimë. Për sa kohë që Agjencia Ndërkombëtare për Energji Bërthamore mbetet e kufizuar, ky do të vazhdojë të jetë një shqetësim i madh për SHBA-në.
Unë mendoj se në fund, nëse afati 60-ditor kalon pa një marrëveshje të përhershme, ky konflikt mund të rifillojë. Dhe nuk mendoj se kjo është në interesin e askujt, sigurisht jo në interesin e rajonit.