Mes bunarëve dhe kazanëve, Kosova ëndërron ekonominë moderne

Nga Emiratet e Bashkuara Arabe - vendi me një nga ekonomitë më të fuqishme dhe më dinamike në Lindjen e Mesme, i ndërtuar mbi investime afatgjate në infrastrukturë, teknologji dhe zhvillim të aftësive - presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, e prezantoi Kosovën si një ekonomi të disiplinuar dhe të gjallë, të mbështetur në reforma dhe sundim të ligjit, mikpritëse për investitorët dhe të hapur ndaj partneriteteve globale.

Me 1.5 milion banorë dhe me një popullsi të re, Kosova ka parë zhvillim ekonomik në vitet e fundit, i cili është reflektuar në dyfishimin e prodhimit të brendshëm bruto brenda një dekade, si dhe në rritjen e punësimit dhe të investimeve.

Osmani, në fjalimin e saj në Samitin e Qeverive Botërore, që u mbajt në fillim të këtij muaji në Dubai, e përshkroi këtë rrugëtim si një transformim të jashtëzakonshëm nga një vend i shkatërruar nga lufta, dhe tha se Kosova tani është gati për “ekonominë e gjeneratës së ardhshme” - e hapur për bashkëpunim dhe e përkushtuar ndaj inovacionit dhe inteligjencës artificiale.

“Suksesi ekonomik i çdo vendi varet kryesisht nga kapitali i tij njerëzor. Nga perspektiva e Kosovës, rritja e ekonomisë së gjeneratës së ardhshme mbështetet në tri shtylla që forcojnë njëra-tjetrën: njerëz të fuqizuar, institucione të forta dhe sektor privat dinamik”, tha Osmani.

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, premtoi gjithashtu se, gjatë mandatit të ri qeverisës, transformimi digjital i vendit nuk do të mbetet thjesht slogan, por do të shërbejë edhe si motor për zhvillim të qëndrueshëm ekonomik. Ai paralajmëroi mbështetje të re për të nxitur investimet dhe për të forcuar sektorin prodhues në vend.

“Përgjatë katër vjetëve në vazhdim, do të investojmë rreth 1 miliard euro në prodhim përmes garantimit të kredive për investitorët. Pra, do të vëmë në dispozicion 1 miliard euro garanci sovrane, të cilat shërbejnë si hipotekë për të garantuar investimet private në fabrika dhe në prodhim”, tha Kurti gjatë prezantimit të programit qeveritar më 11 shkurt.

SHIKONI EDHE: “Kurti 3” - nga zotimi për reduktim te zgjerimi i kabinetit

Në terren, realiteti mbetet ende larg këtyre ambicieve të deklaruara. Institucionet shpesh nuk arrijnë të mbajnë hapin as me sfidat e ekonomisë tradicionale, duke i lënë bizneset të përballen me çmime të larta të energjisë, mungesë infrastrukture dhe pengesa të tjera operative.

Kujtim Gjevori mbikëqyr çdo ditë linjat e prodhimit në fabrikën e tij të qeseve të najlonit, në Parkun e Biznesit në Drenas, ku rreth 100 punëtorë varen nga stabiliteti i këtij biznesi. Por, në vend që të fokusohet në zgjerim e rritje, ai thotë se gjithnjë e më shumë energji dhe burime i shkojnë për të përballuar kostot e larta të rrymës dhe problemet bazike infrastrukturore.

Kalimi i Kosovës në tregun e hapur të energjisë i ka rritur ndjeshëm shpenzimet e kompanisë së tij, duke e detyruar t’i shtyjë planet për investime për së paku dy vjet.

Për Gjevorin, kjo nuk është vetëm çështje biznesi, por një zinxhir mundësish të humbura - prodhim që nuk është rritur, vende pune që nuk janë hapur dhe eksporte që kanë mbetur vetëm në plan.

“Ne e dimë që Evropa ka një treg të liberalizuar të energjisë elektrike. Por, le ta shohim me numra: më parë, ne e paguanim energjinë elektrike 80 euro për megavat, ndërsa Evropa 110 euro. Sot, ne paguajmë 280 euro, ndërsa Evropa vazhdon të paguajë 110-120 euro. Kjo paraqet një sinjal të qartë paralajmërues për investitorët e huaj”, thotë Gjevori për programin Expose të Radios Evropa e Lirë.

Vitin e kaluar, bizneset e mëdha në Kosovë kaluan në tregun e liberalizuar të energjisë elektrike, ku çmimet nuk vendosen më nga shteti, por nga oferta dhe kërkesa. Ky vendim u kundërshtua nga shumë kompani, të cilat paralajmëruan për rritje dramatike të faturave dhe kërkuan shtyrje për një vit, derisa tregu të përgatitej, por kjo nuk ndodhi.

SHIKONI EDHE: Prodhuesit në krizë: Liberalizimi i energjisë rriti çmimet, uli kapacitetet

Gjevori thotë se sfidat, përveçse me çmimin e lartë të energjisë, lidhen edhe me ndërprerjet e shpeshta të rrymës. Problemet infrastrukturore shtrihen, pastaj, edhe te furnizimi me ujë, pasi kyçjet ilegale në rrjet shkaktojnë ndërprerje që i lënë bizneset pa furnizim. Për rrjedhojë, kompania e Gjevorit është detyruar të improvizojë zgjidhje.

“Ne kemi marrë kazanë, i kemi mbushur, i kemi rimbushur... Pastaj kemi ndërtuar edhe bunar personal, të cilin e shfrytëzojmë kur ndalet uji”, thotë Gjevori.

Ujë dhe rrymë pamjaftueshëm, por edhe fuqi punëtore e papërgatitur, sipas Mejdi Bektashit. Eksperti i ekonomisë thotë se ky kombinim e bën të pamundur që Kosova të kapë hapin shpejt me ekonomitë e teknologjisë së lartë.

“Viteve të fundit, në testimet e ndryshme që i bëjnë organizatat kredibile ndërkombëtare si PISA, ne kemi rënë thuajse në fund të listës botërore. Është shumë problem që me këtë përgatitje, ose me investime thuajse minimale në sektorin e arsimit, ne të nxjerrim kuadro për përdorimin e inteligjencës artificiale dhe teknologjisë informative”, thotë Bektashi.

Në fakt, sektori i teknologjisë informative në Kosovë është një nga pak fushat me bilanc tregtar pozitiv: eksportet e shërbimeve TIK arritën mbi 185 milionë euro vitin e kaluar, ndërsa importet ishin rreth 45 milionë.

SHIKONI EDHE: Dy realitete në Kosovë: Fabrikat zbrazen, TIK-u rritet

Por, edhe sipas Arian Zekës, nga Oda Ekonomike Amerikane në Kosovë, ky sukses mbetet i kufizuar dhe nuk reflekton gjendjen e përgjithshme të ekonomisë.

Viteve të fundit, rritja ekonomike në Kosovë ishte relativisht e qëndrueshme - midis 3 dhe 4 për qind, por Zeka thotë se ky ritëm nuk është i mjaftueshëm për të mbështetur ambiciet për transformim digjital dhe zhvillim të industrive të avancuara.

Ai shton se këtij potenciali i kundërvihen edhe faktorë të jashtëm, si marrëdhëniet e tensionuara me Serbinë, por edhe paqëndrueshmëria e brendshme politike, siç u pa gjatë vitit të kaluar.

“Unë, personalisht, di një rast nga viti i kaluar, kur një konsorcium vendor e ndërkombëtar në fushën e energjisë ka vendosur ta zhvendosë investimin në Shqipëri, në pamundësi që kërkesa e tij të trajtohej me pak më shumë seriozitet nga ana e institucioneve të Republikës së Kosovës”, thotë Zeka për Exposenë.

Kosova synon ekonominë e së ardhmes, por ngec në të tashmen

Bektashi, profesor në Universitetin e Prishtinës, ngre të njëjtin shqetësim për paqëndrueshmërinë politike dhe institucionale.

“Unë nuk besoj se ndonjë investitor i huaj do të investonte kapitalin e tij në një vend ku kemi lëshime apo jostabilitet institucional. Për të investuar këto kompani në teknologji të larta dhe inteligjencë artificiale, nevojiten subvencione që duhet t’i ofrojë shteti i Kosovës, duke nisur nga ulja e taksave, sigurimi i lokacionit e lehtësira të ndryshme fiskale”, thotë Bektashi.

SHIKONI EDHE: Në errësirë, Kosova humb rrugën drejt energjisë së ripërtëritshme

Gjatë dekadës së fundit, investimet e huaja direkte në Kosovë janë më shumë se dyfishuar, duke kaluar 800 milionë euro në vit. Por, sipas ekspertëve, pjesa më e madhe vjen nga diaspora dhe përqendrohet në patundshmëri - një sektor që ka ndikim të kufizuar në zhvillimin ekonomik, thonë ata, pasi nuk krijon vende të qëndrueshme pune.

Për të nxitur punësimin dhe për të përmirësuar mirëqenien, autoritetet kanë ndarë në disa raste subvencione, ose kanë krijuar platforma si “Superpuna”, përmes së cilës subvencionojnë pagën minimale të punonjësve për gjashtë muaj.

Ndër vite, shkalla e papunësisë ka rënë nga mbi 32 për qind më 2015 në rreth 10 për qind vitin e kaluar, por ekspertët paralajmërojnë se vetëm një rritje ekonomike dyshifrore - e mbështetur nga investimet e huaja në prodhim - mund të përkthehet në përmirësim real të mirëqenies së qytetarëve.

Bektashi thotë se për të çuar ekonominë përpara, Kosova duhet të krijojë fillimisht kushte më të sigurta për bizneset, dhe merr shembullin e Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë.

“Shteti [në Maqedoninë e Veriut] ofron gjithë infrastrukturën. Investitorëve të huaj u jepen lehtësira të shumta duke filluar nga lirimi i pagesës së taksave të ndryshme për periudha 3-5 vjeçare; u ofrohet edhe 24h orë energji elektrike me çmime të subvencionuara. E, e njëjta po ndodh edhe në Shqipëri”, shpjegon Bektashi.

SHIKONI EDHE: Kosova jashtë Listës së Shteteve të Brishta: Çka do të thotë për ekonominë?

Për Zekën, tërheqja e investimeve të huaja kërkon koordinim të përpjekjeve mes qeverisë dhe aktorëve ekonomikë, si dhe hartimin e një strategjie të qartë zhvillimore që mbështetet në potencialet reale dhe shoqërohet me reforma ligjore.

“Le ta largojë nga mendja secili përfaqësues i cilitdo institucion të vendit se një deklaratë e tij në cilindo forum ndërkombëtar do të ketë peshë vendimtare para një investitori të huaj. Sepse, investitorët gjithmonë kanë tendencë të ndalen edhe tek asociacionet e bizneseve, që përfaqësojnë interesat komerciale, për të folur edhe një herë, për të matur edhe një herë edhe peshën, edhe saktësinë e atyre informative”, thotë Zeka.

Një shembull konkret i suksesit në ekonomi digjitale në Evropë është Estonia, vend me 1.3 milion banorë, në veri të kontinentit. Sipas Bankës Botërore, ky progres erdhi si rezultat i investimeve të hershme në arsim, digjitalizimit të shërbimeve publike dhe krijimit të një mjedisi të qëndrueshëm për bizneset dhe investitorët.

Raporti i Komisionit Evropian “Dekada Digjitale e Estonisë 2024” tregon se ky vend kryeson në digjitalizimin e shërbimeve publike dhe ka një përqindje të lartë specialistësh të teknologjisë informative, që e bëjnë atë një model suksesi.

E, derisa Kosova të arrijë të kapë ritmin, Gjevori dhe prodhuesit e tjerë kosovarë mbeten të detyruar të gjejnë zgjidhje të improvizuara për problemet bazike - nga bunari te gjeneratorët e rrymës - ndërsa investitorët e huaj qëndrojnë në pritje.